Hîpnoz
Hîpnoz (ji yewnaniya kevn: ὕπνος húpnos "xew") rewşeke hişê ye ku di navbera hişyariya tam û xewê de cih digire. Di vê rewşê de, mirov dikare bêhtir li ser têgehên taybet an bîranînên berê bisekine û guhertinên di raman, hest, an tevgerekan de bi dest bixe. Hîpnoz wekî amûrek terapeutîk di Psîkoterapî û tenduristiya giyanî de tê bikaranîn.
Pênase
Hîpnoz pêvajoyek xweber û hevkariyê ye ku hîpnoterapîstek pê re têkildarî hilberîne da ku guhertinek di hişar an hişmendiya kesekî de çêbike. Kesê ku tê hîpnozkirin (sûjet) di heman demê de hişyar e, lê bi awayekî xwezayî ber xwe dide ku bala xwe bibeşe û li hember pêşniyarên hîpnoterapîstê vekirî be. Hîpnoz ne xew e; ew rewşeke baldarî ya taybet e ku di nav de bertekên xwestekî kêm dibin û hişmendiya derdorê kêm dibe, lê hişmendiya navxweyî zêde dibe.
Di çarçoveya Kurdistanê de, hîpnoz carinan bi termên wekî "xewê hişyar", "vekêşana giyanî", an jî "xapandin" tê binavkirin, lê ev pênaseyan tam nîn in. Hîpnoza rast, bi taybetî ya ku wekî çare tê bikaranîn, pêvajoyek zanistî û hevkariyane.
Dîrok
Cîhanî
Karanîna rewşên mîna hîpnozê dîrokeke dirêj heye. Di kevneşopiya Mezopotamyayê de, kehan û şifager di dema ayîn û dermanên xwe de gelek caran teknîkên mîna transê bi kar dihan. Lê bîrdoza nûjen a hîpnozê bi Franz Anton Mesmer (1734–1815) dest pê dike, ku ew bawer dikir ku "magnetîzma giyanî" heye. Piştre, James Braid, bijîşkekî brîtanî, di sedsala 19an de terma "hîpnoz" derxist û wê wekî pêvajoyek nerolojîk pênase kir. Di sedsala 20an de, Milton H. Erickson, psîkiyatrîstekî amerîkî, şêweyek "ne-otorîter" a hîpnozê pêş xist ku li ser zimanê bêhiş û çîrokvaniyê biserdikeve.
Herêma Kurdistanê
Di dîroka Kurdistanê de, gelek şifagerên gelêrî (dermanjen, pîr) bi awayekî xwezayî teknîkên mîna transê bi kar anîne, bi taybetî di dermankirina nexweşiyên giyanî de. Lê hîpnoza wekî zanist û pisporiyeke nûjen, di destpêka sedsala 21an de bi awayekî rêkûpêk ketiye nav civaka Kurdistanê. Yekemîn beşdariyên giştî û atolyeyên hîpnoterapîyê di salên 2010î de li Hewlêr û Silêmaniyê hatin lidarxistin. Îro, gelek dezgehên taybet û hin beşên zanîngehê li ser vê mijarê xebatên agahdarkirinê dikin.
Cureyên Hîpnozê
Hîpnoz bi gelek awayan tê kirin, lê sê şêweyên sereke hene:
- Hîpnoza Klasîk (Otorîter): Ev şêwaz, ku ji aliyê hîpnoterapîst ve bi fermên rasterast û tekrarkî tê birêvebirin, di dîrokê de gelek caran di şanoyan de hatibû xuyang kirin. Di Kurdistanê de, ev şêwaz ji hêla gelek kesan ve wekî tenê şêweya hîpnozê tê nasîn.
- Hîpnoza Ericksonian (Ne-Otorîter): Ev şêwaz, ku ji aliyê Milton Erickson ve hatî pêşve xistin, bi zimanê nermalav û çîrokvaniyê dixebite û guhertinên di bêhişê de dilîze. Di terapiyên nûjen de li Kurdistanê ev şêwaz bi qasî ya klasîk nayê zanîn.
- Hîpnoza Bikarhêner-Nişterî (Self-Hypnosis): Kes dikare bi hînkirina teknîkên taybet, xwe bixwe jî bikeve rewşa hîpnozê. Ev cure ji bo birêvebirina stresê, kêmkirina êşê, an jî pêşxistina performansê bi awayekî xweber tê bikaranîn.
Çend cureyên din ên taybet jî hene, wekî Hîpnoza paşveçûnê ku tê de bîranînên berê yan jî baweriyên ku tê de sûjet tê vegerandin ser demek berê, an jî Hîpnoza Kognîtîv-Raftarî ku bi terapiyên psîkolojîk ên nûjen re tê tevlihev kirin.
Lêkolînên Zanistî
Bi saya teknîkên wênekêşiya magnetîk a fonksiyonel (fMRI) û elektroensefalografî (EEG), zanyar nîşan daye ku di dema hîpnozê de guhertinên çalakiyê di mejiyê de çêdibin. Wekî mînak, di dema pêşniyara ku dest êş nake de, beşa mejiyê ku pêwendîdarê pejirandina êşê ye kêm çalak dibe. Lêkolîn nîşan didin ku hîpnoz dikare bandorê li ser pergalên hestê, bîranînê, hişmendiya derdorê û tevgerên otomatîk bike.
Li Kurdistanê, lêkolînên zanistî yên li ser hîpnozê hê di destpêka xwe de ne. Lê hin beşên psîkolojiyê yên li Zanîngeha Kurdistanê-Hewlêr û Zanîngeha Selahaddîn-Erbîlê, di xebatên xwe yên li ser tenduristiya giyanî de, hîpnozê wekî mijarekî berbiçav dibînin. Ji bo pejirandina zanistî ya berfireh, pêdivî bi lêkolînên herêmî yên zêdetir heye.
Bikaranîn
Hîpnoz di warên cihêreng de tê bikaranîn:
- Tenduristiya Giyanî: Ji bo dermankirina fobî, stres, tirs, xwesteka vemirî ya cigareyê, giranî windakirin, û hin nexweşiyên psîkosomatîk.
- Dermanxaneya Bijîşkî: Ji bo birêvebirina êşê, kêmkirina derdê berî û pişta ameliyatê, û kêmkirina bulîmaya kemoterapîyê.
- Pêşxistina Kesane: Ji bo zêdekirina baweriya xwe, serkeftina li ber tirsê di pêşandanê de, an jî başkirina performansa werzişî.
- Hîpno-Analîz: Ji bo derxistina bîranînên astengkirî yan jî çareserkirina konflikên bêhişî, bi taybetî di çarçoveya Hîpnoza paşveçûnê de.
- Alîkariya Qanûnî: Di hin welatan de, hîpnoz ji bo vegerandina bîranînên şahidan di lêkolînên polîsî de tê bikaranîn, lê ev bikaranîn li Kurdistanê tune ye û gelek nediyar e.
Statuya Qanûnî li Herêma Kurdistanê
Di vê demê de, li Herêma Kurdistanê qanûnek taybet a ku hîpnozê bi tevahî rêkûpêk bike tune ye. Bikaranîna hîpnozê wekî amûrek terapeutîk, bi gelemperî di bin çarçoveya qanûnên giştî yên bijîşkî û psîkolojîk de tê dîtin. Ji bo ku kesek wekî hîpnoterapîst kar bike, pêwîst e ku ew destûrnameya bijîşkî, psîkiyatrî, an jî psîkolojiyê hebe. Bikaranîna hîpnozê ji hêla kesên bê destûrname ve, an jî ji bo armancên şanoyî yan têkiliyên giştî bêyî destûr, dikare bibe sedema pirsgirêkên qanûnî.
Komeleya Psîkologên Kurdistanê û Komeleya Bijîşkên Psîkiyatrîstên Kurdistanê hîpnozê wekî teknîkek terapeutîk dipejirînin, lê ji bo pratîkerek ewle, pêşniyar dikin ku pratîker perwerdehiyeke taybet bibîne û li gorî etîka pisporî tev bigere.
Helwestên Çandî
Di civaka Kurdistanê de, helwestên beramberî hîpnozê tevlihev in. Ji aliyekî ve, beşeke mezin, bi taybetî kesên bi perwerdehiya zanistî, wê wekî amûrek dermanî ya bikêr dibînin. Ji aliyekî din ve, ji ber tesîra dîrokî ya li ser "xapandin" û baweriyên olî, hin kes hîpnozê bi awayekî neyînî dibînin û difikirin ku ew bandorek nebaş li ser giyanê dike. Di nava gelek kesan de jî, ji ber tesîra fîlman, hîpnoz wekî hêzek mistîk an jî sihirî tê dîtin, ku pratîker dikare kontrola hişê bigire.
Pêdivî bi kampanyayeke berfireh a agahdarkirinê heye da ku meriv hîpnoza terapeutîk ji hîpnoza şanoyî û baweriyên çewt cuda bike û bikaranîna wê ya zanistî nîşan bide.
Çend kesên ku di pêşvebirina hîpnozê ya li Kurdistanê de rolek lidarxistiye ev in:
- Dr. Reşîd Elî: Psîkiyatrîstekî navdar ê li Hewlêrê ku ji bo salan hîpnoza terapeutîk di dermankirina nexweşiyên wekî stres û fobiyan de bi kar aniye. Wî gelek semînar li ser vê mijarê daye.
- Zeynep Mihemed: Psîkologeke klinîk û hîpnoterapîsteke jin e ku li Silêmaniyê dixebite. Ew bi taybetî li ser bikaranîna hîpnozê ji bo jinan û zarokan dixebite û gelek gotar li kovarên herêmî weşandiye.
- Komeleya Psîkolojî ya Kurdistanê (KPA): Ev dezgeh di nav xebatên xwe de, atolye û kursên perwerdehiya hîpnoterapîyê ji bo psîkologên herêmî pêk tîne.