Hypnoos: Difference between revisions

Latest revision as of 19:45, 1 April 2026

Hypnoos (greikkagielâst ὕπνος, hypnos, «uni») leâ tääsi tietteellâš-psykologlâš fenomen, mon luándu leijee ennuv tiettee já ennuv praktijkâr jieijâs mielâst. Suomâst hypnoos leâ uáivildum ennuv lääkkee já psykoterapia uásist, mutâ tot meiddei leâ kulttuurlâš já historjálâš ilmen Suomâ sämikulttuurâst.

Määrittim

Hypnoos leâ muáttájeijee täsistâttâs, mast persoonâ puáhtá raahtâđ uđđâ täsistâttâsâid, koncentraatiot, fokust já suáibimâšvuođâ. Hypnotiiklii tääsi (hypnotic state) leâ luándulâš täsistâttâs, mon vuáđuld persoonâ leijee ennuv herkki sujâttâsâid, suggestioi já uđđâ ideijoid. Taat tääsi ij lah uni ete ijge lah-uv persoonâ kontrollist, mut tot leâ koncentrâlumos täsistâttâs. Hypnoosist persoonâ puáhtá uásálistiđ aktiivlâš roolâst, já persoonâ iä lah meid puáđulâš raahtâđ sujâttâsâid, moh láá vuástálistum su moraallâš árvui.

Historjá

Máilmmi historjá

Hypnoos historjá algâttij jo muáddi tuhháát ihheed ovdil Kr. Iivij. Muáddin Egyptist, Greikist já Intiast lijjii ennuv rituaallâš já lääkkee praktijkâid, moh lijjii hypnoos láá. 18. ihheed Franz Anton Mesmer, nuorttâriijkalâš lääkkee, raahtij mesmerism teooriâ, mii vuáđudij modern hypnoos tiettuu. 19. ihheed James Braid, skotlandlâš kirurg, uážžui nommâ ”hypnotism” já raahtij tietteellâš vuáđu hypnoos tiettuu.

Suomâ historjá já sämikulttuur

Suomâst hypnoos algâttij uásálistiđ 19. ihhee loppâest. Suomâ lääkkeeh iäránuh hypnoosist lääkkeehoobâst, eromâšávt kipu lääkkemist. Sämikulttuurâst lijjii meiddei ennuv luándulâš täsistâttâsâi já sujâttâsâi praktijkâid, moh láá hypnoos láá. Noaidi, sämilâš šamaan, puáhtij kevttee koncentraatiot, rähtim já sujâttâsâid, et puáđáttiđ täsistâttâsâid, moh láá hypnoos láá. Taat kulttuurlâš sirdâšem leâ tábáhtum ennuv sämikulttuurâst, já tot meiddei lii vaikuttum modern hypnoos praktijkâi Suomâst.

Tyyppeh

Hypnoos puáhtá jyehiđ ennuv tyypeid. Kliinlii hypnoos leâ lääkkee hypnoos, mon lääkkeeh já psykologeh kevttih terapia uásist. Regressiohypnoos leâ eres tyeppi, mast persoonâ sirdâšuvá oovtâst ovdilmerkkân tábáhtumijd. Taat puáhtá leđe hyevi trauma terapia uásist. regressiohypnoos artikkâlist láá ennub tiäđuh.

Ericksonlâš hypnoos, mon Milton H. Erickson raahtij, leâ strategiâlâš hypnoos, mon moolâ leâ persoonâst uđđâ täsistâttâsâid. Itsehypnoos leâ persoonâlâš hypnoos, mon persoonâ raahtá iänááš. Taat leâ populäär modern stressânjođâstemist já persoonâlâš kešittemist.

Tietteellâš tutkâm

Suomâst hypnoos leâ uáivildum ennuv tiettee instituutâid. Helsig ollâopâttâh já Turku ollâopâttâh láá ennuv tutkâm hypnoosist, eromâšávt aivotoimâ já psykologlâš vaikuttâsâid. Tietteellâš tutkâm puávtáštâl, et hypnoos puáhtá vaikuttiđ aivo toimâ, eromâšávt aivo aktiviteet já koncentraatiot.

Tutkâm puávtáštâl meiddei, et hypnoos puáhtá leđe hyevi kipu lääkkemist, stressânjođâstemist já psykologlâš onnáá peeivijd. Suomâ tiettee tutkâm hypnoosist leâ maailm stuárráámus uásist, já Suomâ tietteeh láá ennuv artikkâliđ hypnoosist tietteellâš žurnaalâin.

Keejâ meiddei

Hypnoos puáhtá keevtiđ ennuv uásist. Lääkkee hypnoos leâ populäär kipu lääkkemist, eromâšávt kronlii kipu já operaatiij maŋa. Psykoterapia uásist hypnoos puáhtá leđe hyevi trauma terapia, fobia terapia já stressânjođâstemist.

Itsehypnoos leâ populäär persoonâlâš kešittemist, já tot puáhtá keevtiđ stressânjođâstemist, suáibimist já persoonâlâš motivatiost. Urheil hypnoos leâ meiddei populäär Suomâst, já tot puáhtá keevtiđ urheilij koncentraatiot já suáibimist.

Lääkkee status Suomâst

Suomâst hypnoos leâ uáivildum lääkkee já psykoterapia uásist. Suomâ lääkkee seervi (Suomen Lääkäriliitto) já Valtiovärrehi (Valvira) uáivildih hypnoos lääkkee praktijkâid. Lääkkee hypnoos puáhtá keevtiđ tuše lääkkeeh, kiäh láá ohtâvuođâst Valvira registarist.

Psykologeh já psykoterapeuteh puávtáštâl meiddei kevttiđ hypnoos terapia uásist, mut tuše ohtâvuođâst Valvira registarist. Itsehypnoos leâ jienâ, já tot ij lah lääkkee praktijk. Suomâst hypnoos lääkkee praktijkâid láá ennuv lääkkeeh já psykologeh, kiäh kevttih hypnoosist terapia uásist.

Kulttuurlâš suhtâlem

Suomâst hypnoos leâ uáivildum ennuv kulttuurâin. Sämikulttuurâst hypnoos leâ historjálâš fenomen, mon noaidi lii kevttym ennuv rituaallâin. Modern sämikulttuurâst hypnoos leâ meiddei uáivildum, já tot puáhtá leđe hyevi persoonâlâš kešittemist já kulttuurlâš identiteetist.

Suomâst hypnoos leâ meiddei populäär media uásist. Televisiost já radioost láá ennuv hypnoos ohjelmâid, já hypnoos leâ meiddei populäär škoovlâst já ollâopâttuvâst. Suomâst hypnoos leâ meiddei uáivildum lääkkee já psykoterapia uásist, já tot leâ jieijâs kulttuurlâš suhtâlem.

Suomâ tábáhtusah já uáivildum praktijkâreh

Suomâst láá ennuv uáivildum hypnoos praktijkâreh. Dr. Matti Huttunen leâ Helsig ollâopâttâh professor, kii lii tutkâm hypnoosist aivotoimâ. Dr. Päivi Rainio leâ meiddei uáivildum hypnoos praktijkâr, kii lii kevttym hypnoosist lääkkee praktijkâin.

Sämikulttuurâst láá meiddei ennuv uáivildum praktijkâreh, kiäh láá kevttym hypnoosist kulttuurlâš rituaallâin. Nils-Aslak Valkeapää, sämmilâš artist já šamaan, lii kevttym hypnoosist ennuv rituaallâin já kulttuurlâš praktijkâin.

Keejâ meiddei

@@ Line 1: / Line 1: @@
-'''Hypnoos''' (greikkakielân *hypnos* 'uni') lii táválávt kuvvâmuš, et tot lii '''muštâldâhâmâšlâš stiimulâšvuođâ tehnik''', mast lii ohtâ persoonâ (hypnotiseerij) njuámmám teevstâid já västidmehijd, moh uáinojeh toos, kote lii hypnoosist (hypnotiseeruv). Taan tehnikân puáhtá luáštittiđ uáinuid, jottee persoonâ lii jieijâs uáinuin uáli jiešvuođâlâš, mut tot ij lah táválâš tääsi. Hypnoosist lii táválávt rauhâlâš já jiešvuođâlâš tábáhtus, já tot puáhtá kevttiđ pargoost, ko persoonâ lii jiešvuođâlâš já hyenes.
+'''Hypnoos''' (greikkagielâst ὕπνος, hypnos, «uni») leâ tääsi tietteellâš-psykologlâš fenomen, mon luándu leijee ennuv tiettee já ennuv praktijkâr jieijâs mielâst. Suomâst hypnoos leâ uáivildum ennuv lääkkee já psykoterapia uásist, mutâ tot meiddei leâ kulttuurlâš já historjálâš ilmen Suomâ sämikulttuurâst.
-== Määttih ==
+== Määrittim ==
-Hypnoos lii muštâldâhâmâšlâš stiimulâšvuođâ tehnik, mast hypnotiseerij njuámmám persoonâ uáinuid já reaktiovijd. Hypnoosist persoonâ lii táválávt rauhâlâš já uáli koncentrástum, mut tot ij lah unes. Hypnoosist persoonâ puáhtá uáinuiđ táválâš uáinuin uáli ereslágánubáid tiätuid, já tot puáhtá meiddei muštâliđ tiätuid, maid tot ij táválávt muštâl. Hypnoos lii táválávt jiešvuođâlâš tábáhtus, já tot ij lah táválâš tääsi.
+Hypnoos leâ muáttájeijee täsistâttâs, mast persoonâ puáhtá raahtâđ uđđâ täsistâttâsâid, koncentraatiot, fokust já suáibimâšvuođâ. '''Hypnotiiklii tääsi''' (hypnotic state) leâ luándulâš täsistâttâs, mon vuáđuld persoonâ leijee ennuv herkki sujâttâsâid, suggestioi já uđđâ ideijoid. Taat tääsi ij lah uni ete ijge lah-uv persoonâ kontrollist, mut tot leâ koncentrâlumos täsistâttâs. Hypnoosist persoonâ puáhtá uásálistiđ aktiivlâš roolâst, já persoonâ iä lah meid puáđulâš raahtâđ sujâttâsâid, moh láá vuástálistum su moraallâš árvui.
 == Historjá ==
 === Máilmmi historjá ===
-Hypnoos historjá lii kukkodâssân ennuv ennuv. Ovdâmerkkân Egyptlijd já kreikkaliih keđgiin láá kavnum čuágáldâhah, moh kuleh hypnoosân. 1700-lovvoost saksalâš lääkkee Franz Anton Mesmer vuáđudij "mesmerism", mii lâi ovdâsteijee hypnoosân. 1800-lovvoost skotlandlâš lääkkee James Braid vuáđudij sänán "hypnosis". 1900-lovvoost hypnoos šoodâi uáli táválâš tehnikân pargoost já lääkkempargoost.
+Hypnoos historjá algâttij jo muáddi tuhháát ihheed ovdil Kr. Iivij. Muáddin Egyptist, Greikist já Intiast lijjii ennuv rituaallâš já lääkkee praktijkâid, moh lijjii hypnoos láá. 18. ihheed Franz Anton Mesmer, nuorttâriijkalâš lääkkee, raahtij mesmerism teooriâ, mii vuáđudij modern hypnoos tiettuu. 19. ihheed James Braid, skotlandlâš kirurg, uážžui nommâ ”hypnotism” já raahtij tietteellâš vuáđu hypnoos tiettuu.
-=== Suomâ historjá ===
+=== Suomâ historjá já sämikulttuur ===
-Suomâst hypnoos lii lamaš táválâš 1900-lovo aalgâst. Ovdâmerkkân lääkkee Väinö Auer lâi suomâ hypnoos pioneereid. Suomâ lääkkeehiärrá já psykologeh láá kevttâm hypnoos pargoost ive 1950-lovvoost rääjist. Suomâst lii lamaš uáli táválâš kevttiđ hypnoos lääkkempargoost, ovdâmerkkân kivâ já stressân. Suomâ hypnoos seervi (Suomen Hypnoosiyhdistys) vuáđudui ive 1983, já tot lii pargoost hypnoosist Suomâst.
+Suomâst hypnoos algâttij uásálistiđ 19. ihhee loppâest. Suomâ lääkkeeh iäránuh hypnoosist lääkkeehoobâst, eromâšávt kipu lääkkemist. Sämikulttuurâst lijjii meiddei ennuv luándulâš täsistâttâsâi já sujâttâsâi praktijkâid, moh láá hypnoos láá. '''Noaidi''', sämilâš šamaan, puáhtij kevttee koncentraatiot, rähtim já sujâttâsâid, et puáđáttiđ täsistâttâsâid, moh láá hypnoos láá. Taat kulttuurlâš sirdâšem leâ tábáhtum ennuv sämikulttuurâst, já tot meiddei lii vaikuttum modern hypnoos praktijkâi Suomâst.
-== Tyeppih ==
+== Tyyppeh ==
-Hypnoosist láá ennuv ereslágánâš tyeppih. Táválávt hypnoos puáhtá jyehiđ kuulmâ tyeppân: '''klassiklâš hypnoos''', '''Ericksonlâš hypnoos''' já '''modern hypnoos'''. Klassiklâš hypnoos lii táválávt direktiivlâš, mast hypnotiseerij njuámmám persoonâ teevstâid. Ericksonlâš hypnoos lii uáli epädirektiivlâš, mast hypnotiseerij njuámmám persoonâ metaforijd já historjijd. Modern hypnoos lii kove hypnoos, mast kevttâjeh koveid já video.
+Hypnoos puáhtá jyehiđ ennuv tyypeid. '''Kliinlii hypnoos''' leâ lääkkee hypnoos, mon lääkkeeh já psykologeh kevttih terapia uásist. '''Regressiohypnoos''' leâ eres tyeppi, mast persoonâ sirdâšuvá oovtâst ovdilmerkkân tábáhtumijd. Taat puáhtá leđe hyevi trauma terapia uásist. [[regressiohypnoos]] artikkâlist láá ennub tiäđuh.
-Meiddei lii ohtâ ereslágánâš hypnoos, mii nomâttuu '''[[regressiohypnoos]]'''. Taan hypnoost persoonâ puáhtá muštâliđ ovdâmerkkân párnáááigijd tiätuid. Regressiohypnoos lii Suomâst uáli táválâš, mut tot lii meiddei kiävtun.
+'''Ericksonlâš hypnoos''', mon Milton H. Erickson raahtij, leâ strategiâlâš hypnoos, mon moolâ leâ persoonâst uđđâ täsistâttâsâid. '''Itsehypnoos''' leâ persoonâlâš hypnoos, mon persoonâ raahtá iänááš. Taat leâ populäär modern stressânjođâstemist já persoonâlâš kešittemist.
-== Tiettuu tutkâmuš ==
+== Tietteellâš tutkâm ==
-Tiettuu tutkâmuš hypnoosist lii lamaš uáli älgim. Ovdâmerkkân tutkâmuš mield hypnoos puáhtá luáštittiđ aivoid funktsioonid. Hypnoosist aivoij funktsioonid láá uáli ereslágánubááh ko táválâš ääigi. Ovdâmerkkân hypnoosist aivoij oksâldâh lii uáli ennuv. Tiettuu tutkâmuš mield hypnoos puáhtá kevttiđ pargoost, ovdâmerkkân kivâ já stressân. Suomâst lii lamaš ennuv tutkâmuš hypnoosist, ovdâmerkkân Helsig ollâopâttuv já Kuopio ollâopâttuv.
+Suomâst hypnoos leâ uáivildum ennuv tiettee instituutâid. '''Helsig ollâopâttâh''' já '''Turku ollâopâttâh''' láá ennuv tutkâm hypnoosist, eromâšávt aivotoimâ já psykologlâš vaikuttâsâid. Tietteellâš tutkâm puávtáštâl, et hypnoos puáhtá vaikuttiđ aivo toimâ, eromâšávt aivo aktiviteet já koncentraatiot.
+Tutkâm puávtáštâl meiddei, et hypnoos puáhtá leđe hyevi kipu lääkkemist, stressânjođâstemist já psykologlâš onnáá peeivijd. Suomâ tiettee tutkâm hypnoosist leâ maailm stuárráámus uásist, já Suomâ tietteeh láá ennuv artikkâliđ hypnoosist tietteellâš žurnaalâin.
 == Keejâ meiddei ==
-Hypnoos puáhtá kevttiđ ennuv ereslágánâš keejijd. Táválávt hypnoos kevttâjeh pargoost, ovdâmerkkân kivâ já stressân. Hypnoos puáhtá meiddei kevttiđ lääkkempargoost, ovdâmerkkân pelimpargoost já psykoterapian. Suomâst hypnoos lii lamaš uáli táválâš lääkkempargoost, já tot lii meiddei kiävtun pelimpargoost.
+Hypnoos puáhtá keevtiđ ennuv uásist. '''Lääkkee hypnoos''' leâ populäär kipu lääkkemist, eromâšávt kronlii kipu já operaatiij maŋa. '''Psykoterapia''' uásist hypnoos puáhtá leđe hyevi trauma terapia, fobia terapia já stressânjođâstemist.
-Meiddei hypnoos puáhtá kevttiđ persoonâlâš pargoost, ovdâmerkkân uáinuin pargoost já motivatiost. Hypnoos puáhtá meiddei kevttiđ kielâpargoost, ovdâmerkkân kielâoppâmist.
-== Suomâ laahâstâh ==
+'''Itsehypnoos''' leâ populäär persoonâlâš kešittemist, já tot puáhtá keevtiđ stressânjođâstemist, suáibimist já persoonâlâš motivatiost. '''Urheil hypnoos''' leâ meiddei populäär Suomâst, já tot puáhtá keevtiđ urheilij koncentraatiot já suáibimist.
-Suomâst hypnoos lii laahâstâlâš, mut tot lii meiddei kiävtun. Suomâ lääkkeehiärrá mield hypnoos puáhtá kevttiđ pargoost, mut tot ij lah táválâš lääkkemteknik. Hypnoosist persoonâ lii táválávt jiešvuođâlâš, já tot ij lah táválâš tääsi. Suomâst hypnoos puáhtá kevttiđ pargoost, mut tot ij lah táválâš lääkkemteknik.
-Suomâst hypnoos lii kiävtun lääkkempargoost, já tot lii meiddei kiävtun pelimpargoost. Suomâ lääkkeehiärrá mield hypnoos puáhtá kevttiđ pargoost, mut tot ij lah táválâš lääkkemteknik.
+== Lääkkee status Suomâst ==
+Suomâst hypnoos leâ uáivildum lääkkee já psykoterapia uásist. '''Suomâ lääkkee seervi''' (Suomen Lääkäriliitto) já '''Valtiovärrehi''' (Valvira) uáivildih hypnoos lääkkee praktijkâid. Lääkkee hypnoos puáhtá keevtiđ tuše lääkkeeh, kiäh láá ohtâvuođâst Valvira registarist.
-== Kulttuurlâš suhâvuotâ ==
+Psykologeh já psykoterapeuteh puávtáštâl meiddei kevttiđ hypnoos terapia uásist, mut tuše ohtâvuođâst Valvira registarist. '''Itsehypnoos''' leâ jienâ, já tot ij lah lääkkee praktijk. Suomâst hypnoos lääkkee praktijkâid láá ennuv lääkkeeh já psykologeh, kiäh kevttih hypnoosist terapia uásist.
-Suomâst hypnoos lii lamaš uáli táválâš kulttuurist. Ovdâmerkkân suomâlâš televisiost láá lamaš ennuv hypnoos ohjelmid. Suomâst hypnoos lii meiddei lamaš uáli táválâš lääkkempargoost. Suomâlâš kulttuurist hypnoos lii lamaš uáli táválâš, já tot lii meiddei kiävtun.
-Inari sämmilij kulttuurist hypnoos ij lah lamaš uáli táválâš. Inari sämmiliih láá lamaš kevttâm ereslágánâš tehnikijd, ovdâmerkkân noaidi tehnikijd. Noaidi tehnikij mield persoonâ puáhtá uáinuiđ ereslágánubáid tiätuid. Inari sämmilij kulttuurist hypnoos lii lamaš uáli uđđâ, mut tot lii meiddei kiävtun.
+== Kulttuurlâš suhtâlem ==
+Suomâst hypnoos leâ uáivildum ennuv kulttuurâin. Sämikulttuurâst hypnoos leâ historjálâš fenomen, mon noaidi lii kevttym ennuv rituaallâin. Modern sämikulttuurâst hypnoos leâ meiddei uáivildum, já tot puáhtá leđe hyevi persoonâlâš kešittemist já kulttuurlâš identiteetist.
-== Suomâ táválâš praktiseerijeh ==
+Suomâst hypnoos leâ meiddei populäär media uásist. Televisiost já radioost láá ennuv hypnoos ohjelmâid, já hypnoos leâ meiddei populäär škoovlâst já ollâopâttuvâst. Suomâst hypnoos leâ meiddei uáivildum lääkkee já psykoterapia uásist, já tot leâ jieijâs kulttuurlâš suhtâlem.
-Suomâst láá lamaš ennuv táválâš hypnoos praktiseerijeh. Ovdâmerkkân lääkkee '''Väinö Auer''' lâi suomâ hypnoos pioneereid. Meiddei lääkkee '''Mikko Vesterinen''' lii lamaš uáli táválâš hypnoos praktiseerije. Vesterinen lii lamaš kevttâm hypnoos lääkkempargoost, ovdâmerkkân kivâ já stressân.
-Meiddei psykolog '''Tarja-Leena Väänänen''' lii lamaš uáli táválâš hypnoos praktiseerije. Väänänen lii lamaš kevttâm hypnoos psykoterapian, ovdâmerkkân pelimpargoost.
+== Suomâ tábáhtusah já uáivildum praktijkâreh ==
+Suomâst láá ennuv uáivildum hypnoos praktijkâreh. '''Dr. Matti Huttunen''' leâ Helsig ollâopâttâh professor, kii lii tutkâm hypnoosist aivotoimâ. '''Dr. Päivi Rainio''' leâ meiddei uáivildum hypnoos praktijkâr, kii lii kevttym hypnoosist lääkkee praktijkâin.
-Inari sämmilij koostâst lii lamaš uáli uđđâ hypnoos praktiseerij. Ovdâmerkkân '''Anne-Maria Magga''' lii lamaš kevttâm hypnoos pargoost, ovdâmerkkân kielâpargoost. Magga lii lamaš kevttâm hypnoos inarinsämikielâ oppâmist.
+Sämikulttuurâst láá meiddei ennuv uáivildum praktijkâreh, kiäh láá kevttym hypnoosist kulttuurlâš rituaallâin. '''Nils-Aslak Valkeapää''', sämmilâš artist já šamaan, lii kevttym hypnoosist ennuv rituaallâin já kulttuurlâš praktijkâin.
 == Keejâ meiddei ==
+* [[regressiohypnoos]]
 * [[Psykologia]]
-* [[Lääkkempargo]]
 * [[Noaidi]]
-* [[Regressiohypnoos]]
+* [[Lääkkee hypnoos]]
-* [[Suomen Hypnoosiyhdistys]]
+* [[Itsehypnoos]]
 [[Category:Hypnoos]]
 [[Category:Psykologia]]