सम्मोहन

सम्मोहन (Hypnosis) एक मानसिक अवस्था हो जसलाई निद्राको अवस्था भन्दा फरक, एकाग्रताको गहिरो अवस्था वा ट्रान्सको रूपमा परिभाषित गरिन्छ। यो एक प्रकारको चेतनाको परिवर्तित अवस्था हो जसमा व्यक्तिको ध्यान केन्द्रित हुन्छ, बाह्य वातावरणप्रति चेतना कम हुन्छ र सुझाव ग्रहण गर्ने क्षमता (suggestibility) बढी हुन्छ। सम्मोहन एक चिकित्सकीय उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिए पनि यो जादु वा अलौकिक शक्ति होइन।

परिभाषा

सम्मोहन भनेको एक मनोवैज्ञानिक प्रक्रिया हो जसमा सम्मोहन चिकित्सक (Hypnotherapist) ले ग्राहकलाई शान्त वातावरणमा विशेष प्रकारका शब्दहरू र तरिकाहरू प्रयोग गरेर ट्रान्स अवस्थामा पुर्याउँछन्। यस अवस्थामा व्यक्तिको अवचेतन मन (subconscious mind) सघाउ पाउँछ र नकारात्मक विचार, आदत, वा शारीरिक लक्षणहरूमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यसलाई नेपालीमा कहिलेकाहीँ सम्मोहन चिकित्सा वा ट्रान्स चिकित्सा पनि भनिन्छ।

इतिहास

विश्व सन्दर्भ

सम्मोहनको इतिहास प्राचीन मिस्र, ग्रीस र भारतका सभ्यतामा समेत पाइन्छ जहाँ मन्दिर निद्रा (Temple Sleep) वा ध्यानका विधिहरू प्रचलित थिए। आधुनिक सम्मोहनको जनक फ्रान्ज एन्टन मेस्मर (१८औँ शताब्दी) लाई मानिन्छ जसले "पशु चुम्बकत्व" (Animal Magnetism) को सिद्धान्त प्रस्तुत गरे। पछि स्कटिस चिकित्सक जेम्स ब्रेड ले यसलाई वैज्ञानिक आधार दिए र "हिप्नोसिस" शब्दको प्रयोग गरे जुन ग्रीक शब्द "हिप्नोस" (निद्रा) बाट आएको हो।

नेपाली सन्दर्भ

नेपालमा सम्मोहनको अवधारणा परम्परागत रूपमा झाडफुक, ध्यान, तान्त्रिक क्रिया र गुरु-शिष्य परम्परासँग जोडिएको देखिन्छ। तर आधुनिक वैज्ञानिक सम्मोहनको प्रवेश २०औँ शताब्दीको मध्य तिर भएको मानिन्छ। सन् १९७० को दशकपछि काठमाडौंमा केही मनोचिकित्सकहरूले यसलाई चिकित्साको अंगको रूपमा प्रयोग गर्न थाले। नेपाल मनोविज्ञान परिषद् र त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गतका मनोविज्ञान विभागहरूले यस विषयमा अध्ययन र प्रशिक्षणलाई बढावा दिएका छन्।

प्रकार

सम्मोहनलाई प्रायः दुई मुख्य श्रेणीमा विभाजन गरिन्छ:

• परम्परागत सम्मोहन (Traditional Hypnosis): यसमा चिकित्सकले प्रत्यक्ष आदेश र सुझावहरू दिन्छन्। यो विधि धूम्रपान छोड्ने, तौल घटाउने, डर तथा चिन्ता नियन्त्रण गर्ने जस्ता उद्देश्यका लागि प्रयोग हुन्छ।
• एरिक्सोनियन सम्मोहन (Ericksonian Hypnosis): अमेरिकी मनोचिकित्सक मिल्टन एरिक्सन द्वारा विकसित यस विधिमा कथाकथन, रूपक र अप्रत्यक्ष सुझावहरू प्रयोग गरिन्छ। यो विधि अधिक सूक्ष्म र प्रभावकारी मानिन्छ।
• स्व-सम्मोहन (Self-Hypnosis): व्यक्तिले आफैंलाई सम्मोहन अवस्थामा पुर्याउने तरिका हो जसलाई तनाव व्यवस्थापन र ध्यान केन्द्रित गर्न सिक्न सकिन्छ।
• रिग्रेसन सम्मोहन (Regression Hypnosis): यस विधिमा व्यक्तिलाई अवचेतन मनमा गहिरो पुगेर विगतका घटनाहरू, बाल्यकाल वा रिग्रेसन सम्मोहन को सिद्धान्त अनुसार पूर्वजन्मको अनुभव सम्म पनि फर्काउन सकिन्छ। यो विवादास्पद भए तापनि नेपालमा केही चिकित्सकहरूले यसलाई आघातपूर्ण घटनाबाट उब्रिन प्रयोग गर्छन्।

वैज्ञानिक अनुसन्धान

विश्वभरि सम्मोहनको प्रभावकारिता सम्बन्धि धेरै अनुसन्धान भएका छन्। कार्यात्मक चुम्बकीय अनुनाद इमेजिङ (fMRI) जस्ता न्यूरोइमेजिङ प्रविधिले देखाए अनुसार सम्मोहन अवस्थामा मस्तिष्कको कार्यप्रणालीमा परिवर्तन हुन्छ, विशेष गरी ध्यान र नियन्त्रण सम्बन्धी क्षेत्रहरू सक्रिय हुन्छन्। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले पनि केही मानसिक र शारीरिक अवस्थाहरूको उपचारमा यसलाई सहायक मानेको छ।

नेपालमा यस क्षेत्रमा व्यवस्थित अनुसन्धान अहिले सम्म सीमित नै छ। तर नेपाल मेडिकल काउन्सिल र नेपाल साइकोलोजिकल एसोसिएशन जस्ता निकायहरूले यसलाई एक पूरक चिकित्सा को रूपमा मान्यता दिने विषयमा छलफल गरिरहेका छन्। केही निजी अस्पताल र मनोवैज्ञानिक सेवा केन्द्रहरूले यो सेवा प्रदान गर्छन्।

प्रयोगहरू

सम्मोहनका विविध चिकित्सकीय र गैर-चिकित्सकीय प्रयोगहरू छन्:

• मानसिक स्वास्थ्य: चिन्ता, अवसाद, दुःखाइ, फोबिया, तनाव व्यवस्थापन, निद्राको समस्या (अनिद्रा) को उपचारमा।
• शारीरिक स्वास्थ्य: पुरानो दुखाइ व्यवस्थापन, माइग्रेन, चर्मरोग (जस्तै सोरायसिस), पाचन समस्या, र इम्युनिटी बढाउने उद्देश्यले।
• व्यसन मुक्ति: धूम्रपान, मद्यपान, अन्य नशा कुरीति छोडाउने कार्यमा।
• प्रदर्शन सुधार: खेलकुद, शिक्षा, कला र सार्वजनिक बोलाइमा आत्मविश्वास बढाउन।
• अन्य: दन्त चिकित्सामा डर कम गर्ने, शल्यक्रिया पश्चातको पीडा नियन्त्रण, र अचेतन मनमा लुकेका आघातपूर्ण स्मृतिहरू समाधान गर्ने (ट्राउमा थेरेपी)।

नेपालमा कानूनी स्थिति

नेपालमा सम्मोहन चिकित्साको कानूनी स्थिति स्पष्ट रूपमा परिभाषित छैन। नेपाल मेडिकल काउन्सिल ले मान्यता प्राप्त डाक्टर वा मनोचिकित्सकले नै यो सेवा दिनुपर्छ भन्ने सिफारिस गरेको छ। तर, झाडफुक, ध्यान गुरु र योग शिक्षक हरूले पनि यसप्रकारको सेवा दिंदै आएका छन्। कुनै पनि व्यक्तिले "सम्मोहन चिकित्सक" को उपाधि लिनु अगाडि सम्बन्धित पेशागत संस्थाको सदस्यता र प्रमाणित प्रशिक्षणको आवश्यकता छ। धोखाधडी, अनैतिक प्रयोग वा मानसिक शोषण गरेमा सामान्य कानून अन्तर्गत मुद्दा चलाउन सकिने व्यवस्था छ।

सांस्कृतिक दृष्टिकोण

नेपाली समाजमा सम्मोहनप्रति दुईवटा विपरीत दृष्टिकोण पाइन्छ। एकतर्फ, यसलाई आधुनिक विज्ञानसँग जोडेर हेरिन्छ भने अर्कोतर्फ, यसलाई परम्परागत अलौकिक क्रियासँग तुलना गरिन्छ। धेरै मानिसहरूले यसलाई तान्त्रिक, जादुगर वा ध्यानी हरूसँग सम्बन्धित ठान्छन्। टेलिभिजन र मञ्चमा हुने "मन पढ्ने" वा "सम्मोहन" को प्रदर्शनीले यस विषयप्रति गलत धारणा पनि फैलाएका छन्। तर पछिल्लो समयमा शिक्षित वर्गमा यसको चिकित्सकीय प्रयोगप्रति बढ्दो रुचि देखिएको छ। नेपालको आध्यात्मिक परम्परा, विशेष गरी हिन्दू र बौद्ध धर्ममा पाइने गहिरो ध्यानका अभ्यासहरू सम्मोहनजस्तै मानसिक एकाग्रताको अवस्था सिर्जना गर्ने देखिन्छ।

नेपालका उल्लेखनीय व्यवसायीहरू

नेपालमा सम्मोहन चिकित्सालाई लोकप्रिय बनाउन केही व्यक्तिहरूको योगदान रहेको छ:

• डा. सुरेन्द्र कार्की: नेपाली मनोचिकित्सक जसले धेरै वर्षदेखि काठमाडौंमा सम्मोहन चिकित्सा प्रदान गर्दै आएका छन् र यस विषयमा सार्वजनिक व्याख्यान दिन्छन्।
• डा. अरूण कुमार सिंह: मनोवैज्ञानिक जो एरिक्सोनियन सम्मोहनमा विशेषज्ञता राख्छन् र उनले नेपालमा यसको प्रशिक्षण पनि सुरु गरेका छन्।
• योगी नारायण प्रसाद श्रेष्ठ: परम्परागत ध्यान र आधुनिक सम्मोहन विधिलाई जोडेर काम गर्ने एक चिनारी व्यक्तित्व।
• नेपाल हिप्नोसिस सोसाइटी: यो संस्था सम्मोहन चिकित्सकहरूलाई संगठित गर्न, प्रशिक्षण आयोजना गर्न र जनचेतना अभियान चलाउने काम गर्छ।

यो पनि हेर्नुहोस्

• मनोविज्ञान
• मनोचिकित्सा
• ध्यान
• अवचेतन मन
• रिग्रेसन सम्मोहन
• तनाव व्यवस्थापन
• नेपाल मनोविज्ञान परिषद्

बाह्य कडीहरू

• नेपाल साइकोलोजिकल एसोसिएशन
• नेपाल मेडिकल काउन्सिल