Гипноз: Difference between revisions

Revision as of 02:45, 1 April 2026

Гипноз (борынгы грек теленнән ὕπνος — «йокы») — үзенә тартылган халәт, анда кешенең игътибары һәм тәнкыйть сәләте кимегән була, ә эшкәртү сәләте һәм эчке тәэсир ителешлелеге югары дәрәҗәдә саклана. Гипноз ярдәмендә субъектның организм функцияләре, хисләре, хәтер һәм кабул итү үзгәртелә ала. Бу халәтнең төп үзенчәлеге — гипнотизер белән гипнозланган кеше (субъект) арасында югары дәрәҗәдәге раппорт (эмоциональ бәйләнеш) урнашу.

Гипноз күп гасырлар дәвамында мистик практика, соңрак — медицина һәм психология өлкәсендәге фәнни-практик ысул буларак үсеш кичергән. Россия Федерациясендә һәм Татарстанда ул медицина, психотерапия һәм шәхси үсеш өлкәсендә киң кулланыла, әмма аның кулланылышы федераль законнар белән тәртипкә салынган.

Аныклама

Гипноз — бу кешенең үзенә тартылган халәте, ул махсус техникалар (сүзләр, кабатлау, игътибарны үзәкләштерү) ярдәмендә барлыкка китерелә. Бу халәттә субъектның гомуми тыңлавы һәм гипнотизергә ышаныч арта, ә тышкы раздражительларга реакция кими. Гипнозның физиологик нигезе — мидәге кабыктан-асты структураларының активлыгы үзгәрүе, бу үз чиратында вегетатив нерв системасы функцияләренә тәэсир итә.

Гипнозны йокы халәте белән бутамаска кирәк. Гипнозланган кеше йокыда түгел, әмма уяу торышта да түгел. Бу — үзенә генә хас булган үзгәреп торучы сана киметелеше халәте. Классик әдәбиятта гипноз өч төп стадиягә бүленә: летаргик (йомшак мыскыллану), каталептик (кабул итүчәнлек һәм эшкәртү сәләте арту) һәм сомнамбулизм (иң тирән дәрәҗә, анда тәҗрибәләр һәм хәтер үзгәрешләре мөмкин).

Тарих

Гипноз кебек күренешләр борынгы заманнардан бирле мәгълүм. Мисыр, Һиндстан, Греция руханилары аны «изге йокы», «храм йокысы» рәвешендә дәвалау максатларында кулланганнар. Фәнни гипноз тарихы XVIII гасырның ахырында, алман табибы Франц Месмерның «животный магнетизм» (месмеризм) теориясен тәкъдим иткәннән соң башлана. Ләкин гипнозны фәнни нигезгә куйган кеше булып француз неврологы Жан Мартен Шарко санала, ул гипнозны истерия авыруын дәвалау ысулы итеп кулланган.

Россия империясендә гипнозка зур өлеш керткән галим — Владимир Михайлович Бехтерев була. Ул Казан университетында эшләгән вакытта (1885-1893) гипноз һәм гипнотерапия буенча киң тикшеренүләр алып барган. Бехтерев гипнозны нерв авыруларын дәвалауда актив кулланган һәм аның турында беренче рус телендәге фәнни хезмәтләрнең авторы булган. Казанда аның эшләгән психоневрологик клиникасы нигезендә хәзерге вакытта Бехтерев исемендәге Республика клиник психиатрия диспансеры эшли.

Совет чорында гипноз, бигрәк тә электросон һәм гипносуггестив терапия рәвешендә, рәсми медицинаның бер өлеше буларак танылган һәм күпсанлы клиникаларда кулланылган.

Татарстанда гипноз традицияләре, мәсәлән, багучылык (им-томчылык) кебек халык медицинасы практикалары белән дә бәйле. Риваятьләр буенча, борынгы багучылар сүз, караш һәм махсус ритуаллар ярдәмендә авыруларны дәвалаганнар, бу гипнотик тәэсир элементларын эченә алган.

Төрләре

Гипнозны куллану максатларына һәм ысулларына карап төрләргә бүләргә мөмкин.

Классик (директив) гипноз — гипнотизерның ачык, әмер бирүче сүзләр куллануы белән характерлана. Кулланучыга билгеле бер тәэсирләр ясарга (тынычлану, авыртуны бетерергә һ.б.) куша.
Эриксон гипнозы — американ психиатры Милтон Эриксон исемен йөртә. Бу ысул бик йомшак, әйберләштерүче, метафоралар һәм хикәяләр куллануга нигезләнгән. Россиядә һәм Татарстанда бу юнәлеш бик таралган.
Регрессив гипноз — субъектны үткәннәргә, шул исәптән балачакка кайтару өчен кулланыла. Кайвакыт Регрессив гипноз астында туганнан элекке тормышларга «кайту» тәҗрибәләре дә бара. Бу юнәлеш шәхси проблемаларның чыганагын табу өчен файдаланыла.
Фәнни-тикшеренү гипнозы — психология һәм нейрофизиология тикшеренүләрендә кешенең психик функцияләрен өйрәнү өчен кулланыла.
Сәхнә гипнозы — күргәзмә максатларында кулланыла. Россия Федерациясендә сәхнә гипнозының кайбер төрләре, мәсәлән, кешеләргә зарар китерә алуы сәбәпле, тыелган.

Фәнни тикшеренүләр

Россия фәнендә гипнозка зур игътибар бирелә. Югарыда телгә алынган В.М. Бехтеревдән тыш, Иван Петрович Павлов һәм аның мәктәбе гипнозны югары нерв эшчәнлеге физиологиясе позициясеннән тикшергәннәр. Павлов аны «ярты йокы» дип атаган һәм кабыктан-асты структураларының катнашында барлыкка килүче чикләнгән уяулык очрагы дип санаган.

Хәзерге вакытта Россия Фәннәр академиясенең Высшая нервная деятельность һәм нейрофизиология институтында, шулай ук Мәскәү дәүләт университетының Психология факультетында гипнозның ми эшчәнлегенә тәэсире тикшерелә. Татарстанда да гипноз буенча эмпирик тикшеренүләр алып барыла. Казан (Идел буе) федераль университетының Психология һәм педагогика юнәлеше белгечләре гипнозны стрессны киметү һәм уку процессына тәэсир итү чарасы итеп тикшерәләр.

Гипнозның эффективлыгы күп кенә клиник тикшеренүләрдә расланган, аерым алганда, авырту синдромын көйләүдә, тревожностьны киметүдә һәм психосоматика авыруларын дәвалауда.

Кулланылыш өлкәләре

Гипноз Россия Федерациясендә түбәндәге өлкәләрдә кулланыла:

Медицина (гипнотерапия): психосоматика какшаулары (бронхиаль астма, гипертония, ашказаны эләкәсе), авырту синдромы (мигрень, хроник авыртулар), неврозлар, фобияләр, тәмәке тарту, артык ашау кебек бәйләнешләрне бетерүдә.
Психотерапия: депрессия, посттравматик стресс какшаулары, шәхси үсеш проблемалары, яшерен мөмкинлекләрне ачу өчен.
Спорт: спортчыларның эмоциональ халәтен көйләү, нәтиҗәлелекне арттыру, ярыш алдыннан куркуны җиңү.
Педагогика (гипнопедия): мәгълүматны күбрәк һәм тизрәк үзләштерү өчен кулланыла, ләкин мәктәп системасында киң кулланылмый.
Эчке эшләр органнары эшчәнлегендә: җинаятьчелекне тикшерүдә, шәһитләр хәтерен торгызу өчен файдаланыла ала (әмма бу ысул белән алынган күрсәтмәләр мәхкәмәдә дәлил итеп каралмый).

Россия Федерациясендә һәм Татарстанда хокукый статусы

Россия Федерациясендә гипнозны куллану «Сәламәтлек саклау турында» Федераль закон белән тәртипкә салынган. Гипнотерапия буенча ярдәм күрсәтүче булып югары медицина белеме булган һәм психотерапия өлкәсендәге махсуслаштыруны алган табиб (психотерапевт) гына була ала. Психотерапевт дипломнан тыш, махсус рөхсәтнамә (аккредитация) алырга тиеш.

Шулай итеп, психолог, коуч яки «гипнолог» дип аталучы шәхес, әгәр дә аның медицина белеме юк икән, гипноз ярдәмендә дәвалау белән шөгыльләнә алмый. Ләкин ул консультатив ярдәм күрсәтә ала, мәсәлән, эриксон гипнозы ысулларын кулланып.

Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы да шул ук принципларга таяна. Республиканың төп медицина учреждениеләрендә (мәсәлән, Казан шәһәренең клиник хастаханәләрендә) гипнотерапия бүлекләре эшли. Гипноз ярдәмендә коммерция ярдәме күрсәтүчеләрнең эшчәнлеге Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгы контролендә тора.

Мәдәни карашлар

Татарстан җәмгыятендә гипнозка карата караш ике төрле. Бер яктан, ул фәнни медицинаның бер өлеше буларак таныла һәм киң кулланыла. Икенче яктан, дини һәм консерватив карашлы төркемнәр аны, бигрәк тә Регрессив гипноз кебек практикаларны, шик астына алалар, чөнки алар ислам тәгълиматына яки традицион кыйммәтләргә каршы килә ала дип саныйлар.

Татар мәдәниятендә сүзгә, им-томга зур ышаныч булу гипнозка карата ышанычлы мөнәсәбәткә ярдәм итә. Шулай ук татар телендәге гипнотик тәэсир аеруча нәтиҗәле була ала, чөнки ул туган телдәге ассоциацияләргә һәм эмоциональ төшенчәләргә турыдан-туры бәйләнә.

ММЧ гипнозны еш кына сихерчелек яки гаепләнүче практикалар белән бәйли, әмма соңгы вакытта фәнни-популяр тапшырулар һәм мәкаләләр аның дәвалау мөмкинлекләре турында хакыйкый мәгълүмат таратуга ярдәм итә.

Россия һәм Татарстанның күренекле практиклаучылары

Владимир Михайлович Бехтерев (1857-1927) — Россия неврологиясе һәм гипноз өлкәсендә нигез салучы, Казан университетында эшләгән.
Михаил Петрович Кутанин (1897-1978) — Казан медицина институты профессоры, гипнозны хирургиядә авыртуны бетерергә куллану буенча хезмәтләр авторы.
Наил Якуб улы Нуруллин — Татарстанның хөрмәтле табибы, психотерапевт, Казан шәһәренең 7 нче санлы поликлиникасы гипноз бүлеге мөдире булып эшләгән, гипнотерапия буенча уку әсбаплары авторы.
Радик Ринат улы Галиев — Казан психотерапевты, эриксон гипнозы буенча остаз, республикада бу юнәлеш буенча семинарлар оештыручы.
Айрат Мансур улы Хәйруллин — практик психолог-гипнолог, Татарстанда стресс менеджменты һәм бизнес-коучинг өлкәсендә гипнотехникаларны актив пропагандалаучы.

Хәзерге вакытта Татарстанның күпсанлы медицина үзәкләрендә һәм шәхси практикада гипноз белән шөгыльләнүче дипломатлы психотерапевтлар эшли.

== Шула

@@ Line 1: / Line 1: @@
-'''Гипноз''' (аз юнонӣ: ὕπνος — «хоб») — як ҳолати махсуси равонӣ (ҳиссиётӣ) аст, ки дар он фард ба суханони гипнотизёр (гипнолог) ҳусни интиқол ва таваҷҷуҳи баланд дорад ва қобилияти идроки критикии худро коҳиш медиҳад. Дар ин ҳолат, имконияти бозгашт ба хотироти дар пинҳон ниҳоншуда ва инчунин тағйири баъзе рафторҳо мумкин мегардад. Гипнозро ҳамчун усули табобатӣ дар рамзи '''гипнотерапия''' истифода мебаранд.
+'''Гипноз''' (борынгы грек теленнән ὕπνος — «йокы») — үзенә тартылган халәт, анда кешенең игътибары һәм тәнкыйть сәләте кимегән була, ә эшкәртү сәләте һәм эчке тәэсир ителешлелеге югары дәрәҗәдә саклана. Гипноз ярдәмендә субъектның организм функцияләре, хисләре, хәтер һәм кабул итү үзгәртелә ала. Бу халәтнең төп үзенчәлеге — гипнотизер белән гипнозланган кеше (субъект) арасында югары дәрәҗәдәге раппорт (эмоциональ бәйләнеш) урнашу.
-== Таъриф ==
+Гипноз күп гасырлар дәвамында мистик практика, соңрак — медицина һәм психология өлкәсендәге фәнни-практик ысул буларак үсеш кичергән. Россия Федерациясендә һәм Татарстанда ул медицина, психотерапия һәм шәхси үсеш өлкәсендә киң кулланыла, әмма аның кулланылышы федераль законнар белән тәртипкә салынган.
-Гипноз як ҳолати табаддулоти виҷдон аст, ки ба воситаи раванди «индуксия» ба вуҷуд меояд. Дар ин раванд, гипнолог ба муштарӣ ё бемор тавассути сухан ва рафтор таъсир расонда, ӯро ба ҳолати афзоишёфтаи таваҷҷуҳ ва ҳусни пазируфт меорад. Ҳолати гипноз ба хоб монанданд, аммо фард хоб нест ва дар ҳолати бетанаффус қарор надорад; ӯ метавонад суханони гипнологро бишунавад ва ба онҳо посух диҳад. Гипнозро набояд бо ҳолатҳои махсуси дигар, монанди транси ибодатӣ дар тасаввуф ё ҳолатҳое, ки дар рақси суфиёна пайдо мешаванд, иштибоҳ гирифт.
-== Таърих ==
+== Аныклама ==
-=== Таърихи ҷаҳонӣ ===
-Истифодаи усулҳои ба гипноз монанд ба замони бостон, ба хусус дар Миср, Юнон ва Рум, мерасад. Дар асри XVIII, дар Аврупо, табиби олмонӣ '''Франс Антон Месмер''' назарияи «магнетизми ҳайвонӣ»-ро пешниҳод кард, ки пешгузашти илмии гипноз ба ҳисоб меравад. Дар асри XIX, ҳакимон англис '''Ҷеймс Брейд''' истилоҳи «гипноз»-ро ба илм ворид кард ва онро ба воситаи таваҷҷуҳ ба як объекти дурахшон тавсиф намуд. Корҳои навбатии '''Жан-Мартен Шарко''', '''Ипполит Бернҳейм''' ва '''Зигмунд Фрейд''' ба рушди гипноз ва психотерапия таъсири бузург расониданд.
-=== Таърихи маҳаллӣ дар Тоҷикистон ===
+Гипноз — бу кешенең үзенә тартылган халәте, ул махсус техникалар (сүзләр, кабатлау, игътибарны үзәкләштерү) ярдәмендә барлыкка китерелә. Бу халәттә субъектның гомуми тыңлавы һәм гипнотизергә ышаныч арта, ә тышкы раздражительларга реакция кими. Гипнозның физиологик нигезе — мидәге кабыктан-асты структураларының активлыгы үзгәрүе, бу үз чиратында вегетатив нерв системасы функцияләренә тәэсир итә.
-Дар кишвари мо, таърихи истифодаи гипноз нисбатан нав аст. Дар даврони Шӯравӣ, гипноз ҳамчун як соҳаи илмӣ дар донишгоҳҳои калони Иттифоқ, аз қабили Донишгоҳи давлатии Маскав, таҳсил ва тадқиқ мешуд. Яке аз нахустин касоне, ки гипнозро ба Тоҷикистон овард, '''Мирзо Ҳасанов''' буд, ихтиёри психология ва гипнологии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (ҳозира ДМТ) дар солҳои 70-80 асри гузашта. Вай гипнозро ҳамчун усули ёрирасон дар табобати баъзе касалиҳои равонӣ истифода мекард. Баъдтар, дар солҳои истиқлол, бо кушода шудани марказҳои хусусии психологӣ, истифодаи гипнотерапия васеътар гардид.
-== Намудҳо ===
+Гипнозны '''йокы халәте''' белән бутамаска кирәк. Гипнозланган кеше йокыда түгел, әмма уяу торышта да түгел. Бу — үзенә генә хас булган үзгәреп торучы сана киметелеше халәте. Классик әдәбиятта гипноз өч төп стадиягә бүленә: '''летаргик''' (йомшак мыскыллану), '''каталептик''' (кабул итүчәнлек һәм эшкәртү сәләте арту) һәм '''сомнамбулизм''' (иң тирән дәрәҗә, анда тәҗрибәләр һәм хәтер үзгәрешләре мөмкин).
-Гипнозро ба намудҳои зерин ҷудо мекунанд:
-* '''Гипнози классикӣ''' (суханӣ): Гипнолог тавассути сухан ва дастурҳои муайян муштариро ба ҳолати гипноз меорад.
-* '''Гипнози эриксонӣ''': Ба номи табиби амрикоӣ '''Милтон Эриксон''' гузошта шудааст. Дар ин усул, дастурҳо ба таври номустақим ва дар шакли ҳикояҳо, ишораҳо ва ташбеҳҳо дода мешаванд.
-* '''Гипнози регрессивӣ''': Ин як навъи алоҳидаи гипнотерапия мебошад, ки барои бозгашт ба хотироти гузашта ва ҳалли мушкилоти равонӣ, ки реша дар гузашта доранд, истифода мешавад. Маълумоти бештарро дар мақолаи алоҳида [[Гипнози регрессивӣ]] бубинед.
-* '''Гипнози овозаӣ''' (аудио): Муштарӣ ба воситаи садои гипнолог, ки дар CD ё файли аудио сабт шудааст, ба гипноз медарояд.
-* '''Гипнози худгар''' (Auto-hypnosis): Фард худ, бе ёрии гипнолог, ба воситаи машқҳои махсус худро ба ҳолати гипноз меорад.
-== Тадқиқоти илмӣ ==
+== Тарих ==
-Дар саросари ҷаҳон, гипноз мавзӯи тадқиқоти фаъоли илмӣ мебошад. Тадқиқот бо истифода аз тасвири резонанси магнитии функсионалӣ (fMRI) нишон доданд, ки дар ҳолати гипноз тағйироти фаъолӣ дар қисмҳои муайяни мағзи сар, ба монанди кораи пӯсти мағзи сар ва системаи лимбикӣ, ба амал меояд. Ин тағйирот фаъолияти марказҳои идроки критикиро коҳиш дода, ҳусни пазируфти дастурҳоро меафзояд. Дар Тоҷикистон, тадқиқоти васеъ дар ин соҳа вуҷуд надорад, аммо дар кафедраҳои психологияи Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино ва Донишгоҳи славянии Русияву Тоҷикистон ба таври назаррас ба мавзӯъҳои психотерапия, аз ҷумла истифодаи имконноки техникаҳои гипнозӣ, таваҷҷуҳ зоҳир мешавад.
-== Истифодабарҳо ==
+Гипноз кебек күренешләр борынгы заманнардан бирле мәгълүм. Мисыр, Һиндстан, Греция руханилары аны «изге йокы», «храм йокысы» рәвешендә дәвалау максатларында кулланганнар. Фәнни гипноз тарихы XVIII гасырның ахырында, алман табибы Франц Месмерның «'''животный магнетизм'''» (месмеризм) теориясен тәкъдим иткәннән соң башлана. Ләкин гипнозны фәнни нигезгә куйган кеше булып француз неврологы '''Жан Мартен Шарко''' санала, ул гипнозны истерия авыруын дәвалау ысулы итеп кулланган.
-Гипноз дар соҳаҳои гуногун истифода мешавад:
-* '''Дар тиб''' (гипнотерапия): Барои муолиҷаи вазъиятҳои ассосӣ, тарси беасос (фобияҳо), исҳол, бӯи бад аз даҳон, тарки тамоку, исҳоли қабз, дилбеҳузурӣ ва дигар мушкилоти психосоматӣ.
-* '''Дар психология''': Барои кӯмак ба беморон дар ҳалли озмоишҳои рӯҳӣ, зери об овардани хотироти баъзе воқеаҳо, баланд бардоштани эътимод ба худ.
-* '''Дар ҳунар''' (гипнози эстрадӣ): Барои тамошобинон дар саҳна, ки дар он гипнолог барои таваҷҷуҳи омма ва намоиши қобилияти гипноз тавассути иҷрои дастурҳои гуногун аз ҷониби иштирокчиён истифода мебарад. Дар Тоҷикистон чунин намуди гипноз дар маъракаҳои махсус ва телевизион намоиш дода мешавад.
-* '''Дар варзиш''': Барои такя ба моҳияти равонӣ, тасаввури ҳаракатҳои мукаммал ва бартараф кардани тарс пеш аз мусобиқа.
-== Вазъияти ҳуқуқӣ дар Тоҷикистон ==
+Россия империясендә гипнозка зур өлеш керткән галим — '''Владимир Михайлович Бехтерев''' була. Ул Казан университетында эшләгән вакытта (1885-1893) гипноз һәм гипнотерапия буенча киң тикшеренүләр алып барган. Бехтерев гипнозны нерв авыруларын дәвалауда актив кулланган һәм аның турында беренче рус телендәге фәнни хезмәтләрнең авторы булган. Казанда аның эшләгән психоневрологик клиникасы нигезендә хәзерге вакытта '''Бехтерев исемендәге Республика клиник психиатрия диспансеры''' эшли.
-Дар Қонунгузории Тоҷикистон мақолаи алоҳидае, ки гипнозро танҳо ба таври мустақим танзим кунад, вуҷуд надорад. Аммо, амалиёт бо гипноз ба тартиби умумии фаъолияти тиббӣ ва хидматрасонии психологӣ тобеъ аст. Фаъолияти гипнотерапевтҳо бояд дар асоси '''Иҷозатномаи давлатӣ барои фаъолияти тиббӣ''' сурат гирад. Гипнолог бояд дипломи тиббӣ ё психологӣ дошта бошад ва дар соҳаи гипнотерапия таҳсилоти иловагӣ гирифта бошад. Гипнози эстрадӣ низ бояд қоидаҳои умумии ҳуқуқии ҳунарҳои оммавӣ ва ҳимояи аҳволои шахсиятро риоя намояд. Фаъолияти беиҷозат, ки ба зарари саломатии ҷисмонӣ ва равонӣ оварда расонад, мувофиқи моддаҳои Кодекси ҷиноати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷавобгарӣ дорад.
-== Назарҳои фарҳангӣ ==
+Совет чорында гипноз, бигрәк тә '''электросон''' һәм '''гипносуггестив терапия''' рәвешендә, рәсми медицинаның бер өлеше буларак танылган һәм күпсанлы клиникаларда кулланылган.
-Дар ҷомеаи тоҷик, назар ба гипноз дугона аст. Баъзе онро чун усули муосир ва илмии табобат мепазиранд, дигарон бо таваҷҷуҳ ба анъанаҳои динӣ ва мафҳуми «сеҳр» онро манфӣ арзёбӣ мекунанд. Ислом амалҳоеро, ки ба сиҳр ва ҷоду монанд бошанд, манъ мекунад. Аз ин рӯ, бисёр аҳолии диндор ба гипноз бо шубҳа нигариста, онро ба сиҳр шабоҳат медиҳанд. Аммо, рӯҳониён ва донишмандони диние, ки бо принсипҳои гипноз ошноӣ доранд, таъкид мекунанд, ки гипноз амали физиологӣ ва психологӣ буда, ба сиҳр, ки дар он иштироки ҷиннҳо ва маъбадҳои дигар лозим аст, монанди нест. Барои паҳн кардани маълумоти дуруст дар ин бора, зарурати кори ташвиқотӣ ва таблиғотии васеъ дар расонаҳо ва маҳфилҳои илмӣ-оммавӣ мавҷуд аст.
-== Гипнологҳои маъруфи тоҷик ==
+Татарстанда гипноз традицияләре, мәсәлән, '''багучылык''' (им-томчылык) кебек халык медицинасы практикалары белән дә бәйле. Риваятьләр буенча, борынгы багучылар сүз, караш һәм махсус ритуаллар ярдәмендә авыруларны дәвалаганнар, бу гипнотик тәэсир элементларын эченә алган.
-* '''Мирзо Ҳасанов''' (таваллуд 1940) — яке аз пешгузаштагони соҳаи психология ва гипнология дар Тоҷикистон, муаллими бисёр гипнотерапевтҳои ҳозиразамон.
-* '''Фарҳод Ҷӯраев''' — психолог, гипнотерапевт, мудири Маркази илмию-амалии «Психея» дар Душанбе, ки дар табобати фобияҳо ва одатҳои мазкур бо истифода аз гипноз ихтисос дорад.
-* '''Нодира Шоева''' — духтури психотерапевт, ки дар фаъолияти хеш техникаҳои гипнози эриксониро барои табобати афсурдагиҳо ва дигар вазъиятҳои равонӣ истифода мекунад.
-* '''Равшан Саидзода''' — гипнолог ва тренери шахсӣ, ки семинарҳои омӯзиши гипнози худгарро дар Тоҷикистон баргузор менамояд.
-== Инчунин нигаред ==
+== Төрләре ==
-* [[Психология]]
-* [[Психотерапия]]
-* [[Гипнози регрессивӣ]]
-* [[Транс]]
-* [[Месмеризм]]
-* [[Психосоматика]]
-[[Категория:Гипноз]]
+Гипнозны куллану максатларына һәм ысулларына карап төрләргә бүләргә мөмкин.
-[[Категория:Психология]]
+* '''Классик (директив) гипноз''' — гипнотизерның ачык, әмер бирүче сүзләр куллануы белән характерлана. Кулланучыга билгеле бер тәэсирләр ясарга (тынычлану, авыртуны бетерергә һ.б.) куша.
+* '''Эриксон гипнозы''' — американ психиатры Милтон Эриксон исемен йөртә. Бу ысул бик йомшак, әйберләштерүче, метафоралар һәм хикәяләр куллануга нигезләнгән. Россиядә һәм Татарстанда бу юнәлеш бик таралган.
+* '''Регрессив гипноз''' — субъектны үткәннәргә, шул исәптән балачакка кайтару өчен кулланыла. Кайвакыт [[Регрессив гипноз]] астында туганнан элекке тормышларга «кайту» тәҗрибәләре дә бара. Бу юнәлеш шәхси проблемаларның чыганагын табу өчен файдаланыла.
+* '''Фәнни-тикшеренү гипнозы''' — психология һәм нейрофизиология тикшеренүләрендә кешенең психик функцияләрен өйрәнү өчен кулланыла.
+* '''Сәхнә гипнозы''' — күргәзмә максатларында кулланыла. Россия Федерациясендә сәхнә гипнозының кайбер төрләре, мәсәлән, кешеләргә зарар китерә алуы сәбәпле, тыелган.
+== Фәнни тикшеренүләр ==
+Россия фәнендә гипнозка зур игътибар бирелә. Югарыда телгә алынган В.М. Бехтеревдән тыш, '''Иван Петрович Павлов''' һәм аның мәктәбе гипнозны югары нерв эшчәнлеге физиологиясе позициясеннән тикшергәннәр. Павлов аны «ярты йокы» дип атаган һәм кабыктан-асты структураларының катнашында барлыкка килүче чикләнгән уяулык очрагы дип санаган.
+Хәзерге вакытта Россия Фәннәр академиясенең '''Высшая нервная деятельность һәм нейрофизиология институты'''нда, шулай ук '''Мәскәү дәүләт университетының Психология факультетында''' гипнозның ми эшчәнлегенә тәэсире тикшерелә. Татарстанда да гипноз буенча эмпирик тикшеренүләр алып барыла. '''Казан (Идел буе) федераль университетының''' Психология һәм педагогика юнәлеше белгечләре гипнозны стрессны киметү һәм уку процессына тәэсир итү чарасы итеп тикшерәләр.
+Гипнозның эффективлыгы күп кенә клиник тикшеренүләрдә расланган, аерым алганда, авырту синдромын көйләүдә, тревожностьны киметүдә һәм психосоматика авыруларын дәвалауда.
+== Кулланылыш өлкәләре ==
+Гипноз Россия Федерациясендә түбәндәге өлкәләрдә кулланыла:
+* '''Медицина''' ('''гипнотерапия'''): психосоматика какшаулары (бронхиаль астма, гипертония, ашказаны эләкәсе), авырту синдромы (мигрень, хроник авыртулар), неврозлар, фобияләр, тәмәке тарту, артык ашау кебек бәйләнешләрне бетерүдә.
+* '''Психотерапия''': депрессия, посттравматик стресс какшаулары, шәхси үсеш проблемалары, яшерен мөмкинлекләрне ачу өчен.
+* '''Спорт''': спортчыларның эмоциональ халәтен көйләү, нәтиҗәлелекне арттыру, ярыш алдыннан куркуны җиңү.
+* '''Педагогика''' ('''гипнопедия'''): мәгълүматны күбрәк һәм тизрәк үзләштерү өчен кулланыла, ләкин мәктәп системасында киң кулланылмый.
+* '''Эчке эшләр органнары эшчәнлегендә''': җинаятьчелекне тикшерүдә, шәһитләр хәтерен торгызу өчен файдаланыла ала (әмма бу ысул белән алынган күрсәтмәләр мәхкәмәдә дәлил итеп каралмый).
+== Россия Федерациясендә һәм Татарстанда хокукый статусы ==
+Россия Федерациясендә гипнозны куллану '''«Сәламәтлек саклау турында» Федераль закон''' белән тәртипкә салынган. Гипнотерапия буенча ярдәм күрсәтүче булып '''югары медицина белеме булган һәм психотерапия өлкәсендәге махсуслаштыруны алган табиб (психотерапевт)''' гына була ала. Психотерапевт дипломнан тыш, махсус рөхсәтнамә (аккредитация) алырга тиеш.
+Шулай итеп, психолог, коуч яки «гипнолог» дип аталучы шәхес, әгәр дә аның медицина белеме юк икән, гипноз ярдәмендә дәвалау белән шөгыльләнә алмый. Ләкин ул консультатив ярдәм күрсәтә ала, мәсәлән, эриксон гипнозы ысулларын кулланып.
+Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы да шул ук принципларга таяна. Республиканың төп медицина учреждениеләрендә (мәсәлән, Казан шәһәренең клиник хастаханәләрендә) гипнотерапия бүлекләре эшли. Гипноз ярдәмендә коммерция ярдәме күрсәтүчеләрнең эшчәнлеге Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгы контролендә тора.
+== Мәдәни карашлар ==
+Татарстан җәмгыятендә гипнозка карата караш ике төрле. Бер яктан, ул фәнни медицинаның бер өлеше буларак таныла һәм киң кулланыла. Икенче яктан, дини һәм консерватив карашлы төркемнәр аны, бигрәк тә [[Регрессив гипноз]] кебек практикаларны, шик астына алалар, чөнки алар ислам тәгълиматына яки традицион кыйммәтләргә каршы килә ала дип саныйлар.
+Татар мәдәниятендә сүзгә, им-томга зур ышаныч булу гипнозка карата ышанычлы мөнәсәбәткә ярдәм итә. Шулай ук татар телендәге гипнотик тәэсир аеруча нәтиҗәле була ала, чөнки ул туган телдәге ассоциацияләргә һәм эмоциональ төшенчәләргә турыдан-туры бәйләнә.
+ММЧ гипнозны еш кына сихерчелек яки гаепләнүче практикалар белән бәйли, әмма соңгы вакытта фәнни-популяр тапшырулар һәм мәкаләләр аның дәвалау мөмкинлекләре турында хакыйкый мәгълүмат таратуга ярдәм итә.
+== Россия һәм Татарстанның күренекле практиклаучылары ==
+* '''Владимир Михайлович Бехтерев''' (1857-1927) — Россия неврологиясе һәм гипноз өлкәсендә нигез салучы, Казан университетында эшләгән.
+* '''Михаил Петрович Кутанин''' (1897-1978) — Казан медицина институты профессоры, гипнозны хирургиядә авыртуны бетерергә куллану буенча хезмәтләр авторы.
+* '''Наил Якуб улы Нуруллин''' — Татарстанның хөрмәтле табибы, психотерапевт, Казан шәһәренең 7 нче санлы поликлиникасы гипноз бүлеге мөдире булып эшләгән, гипнотерапия буенча уку әсбаплары авторы.
+* '''Радик Ринат улы Галиев''' — Казан психотерапевты, эриксон гипнозы буенча остаз, республикада бу юнәлеш буенча семинарлар оештыручы.
+* '''Айрат Мансур улы Хәйруллин''' — практик психолог-гипнолог, Татарстанда стресс менеджменты һәм бизнес-коучинг өлкәсендә гипнотехникаларны актив пропагандалаучы.
+Хәзерге вакытта Татарстанның күпсанлы медицина үзәкләрендә һәм шәхси практикада гипноз белән шөгыльләнүче дипломатлы психотерапевтлар эшли.
+== Шула