प्रतिगमन सम्मोहन: Difference between revisions

Revision as of 10:56, 1 April 2026

पुनर्जन्म सम्मोहन (अङ्ग्रेजी: Regression Hypnosis वा Past Life Regression) भनेको सम्मोहन को एक विशेष प्रकार हो जसको माध्यमबाट व्यक्तिलाई उनको वर्तमान जीवनको बाल्यकाल वा पूर्वजन्मको स्मृतिको अन्वेषण गराइन्छ। यो एक चिकित्सीय प्रक्रिया मानिन्छ जसमा सम्मोहन चिकित्सकले ग्राहकलाई गहिरो विश्रामको अवस्थामा पुर्याएर पुराना घटनाहरू, भावनाहरू, वा पूर्वजन्मको अनुभवहरू पुन: अनुभव गर्न सहयोग गर्छन्। नेपाली सन्दर्भमा, यस प्रकारको चिकित्सा पुनर्जन्ममा रहेको सांस्कृतिक विश्वाससँग जोडिएर देखिन्छ।

परिभाषा

पुनर्जन्म सम्मोहन भनेको सम्मोहनको त्रुटिहीन अवस्थाको प्रयोग गरेर मानिसको चेतनालाई समयको पछाडि लैजाने प्रक्रिया हो। यसको उद्देश्य वर्तमान समस्याहरू, फोबिया, र शारीरिक रोगहरूको मूल कारण, जुन पूर्वजन्मको घटनासँग सम्बन्धित हुन सक्छ, पत्ता लगाउनु हो। चिकित्सकहरूको विश्वास छ कि यी दमित स्मृतिहरू बाहिर निकालेर प्रशोधन गर्न सकिएमा व्यक्तिलाई मानसिक र शारीरिक रूपमा स्वस्थ बनाउन सकिन्छ। यसलाई आयु प्रतिगमन (Age Regression) भन्दा फरक मानिन्छ, किनभने आयु प्रतिगमनले मात्र वर्तमान जन्मको बाल्यकालमा फर्किने गर्दछ।

इतिहास

सम्मोहनको प्रयोग पुरानो भए तापनि पुनर्जन्म सम्मोहनको लोकप्रियता २०औं शताब्दीको मध्यपछि बढ्यो।

मोरे बर्नस्टाइन: सन् १९५२ मा, अमेरिकी व्यवसायी मोरे बर्नस्टाइन ले "द सर्च फर ब्राइडी मर्फी" नामक पुस्तक लेखे, जसमा उनले एक महिला (रुथ सिमन्स) लाई सम्मोहन गरेर १९औं शताब्दीको आयरल्याण्डमा ब्राइडी मर्फीको रूपमा बाँचेको अनुभव बयान गरेका थिए। यो पुस्तक अन्तर्राष्ट्रिय बेस्टसेलर बन्यो र पश्चिमा संसारमा पुनर्जन्म सम्मोहनको प्रति चासो जगायो।

ब्रायन वेस: सन् १९८० को दशकमा, अमेरिकी मनोचिकित्सक ब्रायन वेस ले आफ्नो ग्राहक "क्याथरीन" सँग गरेको सम्मोहन चिकित्साको अनुभवलाई "मेनी लाइभ्स, मेनी मास्टर्स" नामक पुस्तकमा लेखे। यो पुस्तकले पुनर्जन्म सम्मोहनलाई चिकित्सीय दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्यो र यसलाई विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रिय बनायो।

माइकल न्यूटन: माइकल न्यूटन ले आफ्नो कार्यलाई जीवनबीचको अवस्था (Life Between Lives - LBL) सम्मोहनमा केन्द्रित गरे। उनका पुस्तकहरू "जर्नी अफ द सोल" र "डेस्टिनी अफ द सोल" मा उनले व्यक्तिहरूले सम्मोहनमा पुनर्जन्म हुनुभन्दा पहिलेको आध्यात्मिक अवस्थाको बारेमा दिएको विस्तृत विवरणहरू समावेश गरेका छन्।

डोलोरेस क्यानन: डोलोरेस क्यानन ले क्वान्टम हिलिङ सम्मोहन को विकास गरे र धेरै पुस्तकहरू लेखिन् जसमा उनले पृथ्वी बाहिरका जीवन, भविष्यका दृश्यहरू, र प्राचीन सभ्यताहरूको बारेमा ग्राहकहरूले दिएका "स्मृतिहरू" लाई उल्लेख गरेकी छिन्। उनको कार्यले पुनर्जन्म सम्मोहनको दायरालाई परम्परागत सीमाभन्दा टाढा लगेकी छिन्।

कार्यप्रणाली

पुनर्जन्म सम्मोहन सामान्यतया एक प्रशिक्षित चिकित्सक वा सम्मोहन चिकित्सकद्वारा गराइन्छ। प्रक्रिया निम्न चरणहरूमा हुन्छ:

पूर्व-चर्चा: चिकित्सक र ग्राहकबीच विश्वासको सम्बन्ध कायम गर्ने, उद्देश्य स्पष्ट गर्ने, र डर तथा गलत धारणाहरू हटाउने।
प्रवेश: गाइडेड मेडिटेसन वा सम्मोहन तकनीक प्रयोग गरेर ग्राहकलाई गहिरो विश्राम (ट्रान्स) को अवस्थामा लैजाने।
प्रतिगमन: ग्राहकलाई समयको पछाडि लैजाँदै, पहिलो याद आउने घटनाबाट सुरु गरेर, बाल्यकाल हुँदै, जन्मदिनसम्म लैजाने। त्यसपछि पुनर्जन्मको द्वार (जस्तै अन्धकारो सुरुङ वा प्रकाश) भएर अर्को जीवनमा प्रवेश गराइन्छ।
अन्वेषण: ग्राहकले देखेको दृश्य, अनुभव गरेको भावना, र सम्बन्धित व्यक्तिहरूको बारेमा बयान गर्न लगाइन्छ। चिकित्सकले प्रश्नहरू सोधेर अनुभवलाई गहिरो बनाउँछन्।
समापन र पश्च-चर्चा: ग्राहकलाई सावधानीपूर्वक वर्तमानमा फिर्ता ल्याइन्छ र अनुभवको विश्लेषण गरी वर्तमान जीवनसँगको सम्बन्ध खोजिन्छ।

प्रकारहरू

पुनर्जन्म सम्मोहनका मुख्य तीन प्रकारहरू छन्:

आयु प्रतिगमन (Age Regression): यसमा व्यक्तिलाई वर्तमान जीवनको बाल्यकाल वा किशोरावस्थामा मात्र फिर्ता लगिन्छ। यो प्राय: मनोवैज्ञानिक आघात वा दमित स्मृतिहरू उपचार गर्न प्रयोग हुन्छ।

पूर्वजन्म प्रतिगमन (Past Life Regression - PLR): यो सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो जसमा व्यक्तिलाई वर्तमान जन्मभन्दा अगाडिको एक वा धेरै जीवनमा लैजाने प्रयास गरिन्छ।

जीवनबीचको अवस्था प्रतिगमन (Life Between Lives Regression - LBL): यो अत्यन्त गहिरो प्रक्रिया हो जसमा व्यक्तिलाई पूर्वजन्म पनि छोडेर, मृत्यु पछिको आध्यात्मिक अवस्था (देवलोक, आत्माको समूह, गुरुहरूसँगको भेटघाट) अन्वेषण गराइन्छ। माइकल न्यूटनले यसलाई लोकप्रिय बनाए।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण

पारम्परिक विज्ञान र मनोविज्ञानले पुनर्जन्म सम्मोहनलाई विवादास्पद मान्दछ। अधिकांश वैज्ञानिकहरू यसलाई अवैज्ञानिक ठान्छन्। उनीहरूको मुख्य तर्कहरू यसप्रकार छन्:

सम्मोहनको अवस्थामा मस्तिष्क कल्पनाशील हुन्छ र व्यक्तिले सिनेमा, किताब, किंवदन्ती, वा सामाजिक संस्कारबाट सिकेका कुराहरूलाई नै वास्तविक स्मृतिको रूपमा अनुभव गर्न सक्छ। यसलाई कन्फ्युजन इफेक्ट भनिन्छ।
चिकित्सकले सोध्ने प्रश्नहरूमा सुझाव (Suggestion) हुन सक्छ, जसले ग्राहकलाई कल्पना गर्न प्रेरित गर्दछ।
पुनर्जन्मको अस्तित्वलाई प्रमाणित गर्ने कुनै पनि वैज्ञानिक प्रमाण छैन।

तर, केही चिकित्सकहरू भन्छन् कि यदि यसबाट ग्राहकको मानसिक वा शारीरिक समस्या (जस्तै अज्ञात डर, दर्द, वा सम्बन्धमा समस्या) ठीक हुन्छ भने यसको चिकित्सीय मूल्य महत्त्वपूर्ण छ।

पुनर्जन्म अनुसन्धान

पुनर्जन्मको अध्ययन गर्ने केही शोधकर्ताहरूले पुनर्जन्म सम्मोहनबाट प्राप्त जानकारीलाई अर्को स्रोतसँग जोडेर प्रमाण खोज्ने प्रयास गरेका छन्। उदाहरणका लागि, सम्मोहनमा कोहीले आफू ऐतिहासिक व्यक्ति भएको बताएमा, त्यो व्यक्तिको इतिहास र सम्मोहनमा दिइएको विवरणमा कति मेल खान्छ भनेर जाँच गरिन्छ। इयान स्टिभेनसन जस्ता शोधकर्ताहरूले नेपाल लगायत विश्वका धेरै ठाउँमा स्वतःस्फूर्त पुनर्जन्म स्मृति (बच्चाहरूले आफैं भन्ने) को अध्ययन गरे, तर उनले सम्मोहनलाई प्रमाणको विश्वसनीय स्रोतको रूपमा स्वीकार गरेनन्।

नेपालमा अभ्यास

नेपालमा, पुनर्जन्म सम्मोहनको अभ्यास सीमित छ तर बढ्दो छ। काठमाडौं उपत्यकामा केही निजी व्यवसायीहरूले यो सेवा दिँदै आएका छन्। यी चिकित्सकहरू प्रायः मनोविज्ञान, परामर्श, वा वैकल्पिक चिकित्सामा पृष्ठभूमि भएका हुन्छन् र उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय तालिमहरू लिएका हुन सक्छन्। नेपाली संस्कृतिमा पुनर्जन्मको अवधारणा हिन्दु र बौद्ध धर्मद्वारा गहिरिएको छ। यहाँका धेरै मानिसहरूले पुनर्जन्ममा विश्वास गर्छन् र यसलाई कर्मको नैतिक नियमसँग जोड्छन्। त्यसैले, पश्चिमा देशहरूभन्दा फरकै रूपमा, नेपालीहरूको लागि पूर्वजन्मको विचार नयाँ वा विरोधाभासी छैन। तर, सम्मोहनको माध्यमबाट यसलाई जाँच्ने प्रयास भने अपेक्षाकृत नयाँ र आधुनिक विधि हो। केही धार्मिक नेताहरू यसलाई सन्देहको दृष्टिले हेर्छन् भने केहीले यसलाई आत्मिक अन्वेषणको एक मार्गको रूपमा स्वीकार्छन्।

कानूनी र नैतिक विचारहरू

नेपालमा पुनर्जन्म सम्मोहनलाई विशेष रूपमा नियमन गर्ने कुनै ठोस कानून छैन। तर, यो अभ्यास निम्न नैतिक सीमाहरूमा बाँधिएको हुनुपर्छ:

सूचित सहमति: ग्राहकलाई प्रक्रियाको सम्पूर्ण जानकारी, सम्भावित जोखिम (भावनात्मक उत्तेजना, झूटा स्मृति निर्माण) र यसको विवादास्पद प्रकृतिको बारेमा स्पष्ट रूपमा बताउनु पर्छ।
योग्यता: चिकित्सकले सम्मोहनको उचित प्रशिक्षण लिएको हुनुपर्छ र गम्भीर मानसिक रोग (जस्तो स्किजोफ्रेनिया) भएका व्यक्तिहरूलाई यो चिकित्सा नदिनु पर्छ।
दुरुपयोग रोकथाम: चिकित्सकले आफ्नो प्रभावको दुरुपयोग गरेर ग्राहकलाई गलत सुझाव दिनु वा आर्थिक शोषण गर्नु हुँदैन।
सीमा: यो चिकित्सा पारम्परिक चिकित्साको विकल्प होइन, पूरक मात्र हो भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ।

नेपालमा, यदि कोई चिकित्सकले आफूलाई "डाक्टर" भनेर चिनाउँछ भने नेपाल मेडिकल काउन्स

@@ Line 1: / Line 1: @@
-<big>'''सम्मोहन प्रतिगमन (पूर्वजन्म प्रतिगमन)'''</big>
+<big>'''पुनर्जन्म सम्मोहन'''</big> (अङ्ग्रेजी: Regression Hypnosis वा Past Life Regression) भनेको [[सम्मोहन]] को एक विशेष प्रकार हो जसको माध्यमबाट व्यक्तिलाई उनको वर्तमान जीवनको बाल्यकाल वा पूर्वजन्मको स्मृतिको अन्वेषण गराइन्छ। यो एक चिकित्सीय प्रक्रिया मानिन्छ जसमा सम्मोहन चिकित्सकले ग्राहकलाई गहिरो विश्रामको अवस्थामा पुर्याएर पुराना घटनाहरू, भावनाहरू, वा पूर्वजन्मको अनुभवहरू पुन: अनुभव गर्न सहयोग गर्छन्। नेपाली सन्दर्भमा, यस प्रकारको चिकित्सा पुनर्जन्ममा रहेको सांस्कृतिक विश्वाससँग जोडिएर देखिन्छ।
-'''सम्मोहन प्रतिगमन''' (अङ्ग्रेजी: Regression Hypnosis) एक विशेष प्रकारको [[सम्मोहन]] प्रक्रिया हो जसद्वारा व्यक्तिलाई उनको वर्तमान जीवनको बाल्यकाल वा पूर्वजन्म (पूर्वजन्म) को अनुभवहरू सम्झन वा पुन: अनुभव गर्न मद्दत गरिन्छ। यो एक चिकित्सीय उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिएको छ जसले गहिरो अवचेतन मनमा रहेका स्मृतिहरू, आघातहरू र भावनाहरूमा पहुँच गर्न सक्छ। '''पूर्वजन्म प्रतिगमन''' यसको एक प्रमुख शाखा हो, जसमा व्यक्तिलाई उनको मानिएका पूर्वजन्महरूमा लगिन्छ। नेपालमा, जहाँ [[पुनर्जन्म]] को अवधारणा हिन्दू र बौद्ध धर्ममा गहिरो रूपमा जरिया गरेको छ, यस विधिको विशेष सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्व रहेको छ।
 == परिभाषा ==
-सम्मोहन प्रतिगमन एक निर्देशित सम्मोहन अवस्था हो जसमा व्यक्तिलाई समयमा पछाडि लगिन्छ। यसको दुई मुख्य प्रकार छन्: '''आयु प्रतिगमन''' (Age Regression) र '''पूर्वजन्म प्रतिगमन''' (Past Life Regression)। आयु प्रतिगमनमा, व्यक्तिलाई उनको वर्तमान जीवनको कुनै पूर्व घटना, प्रायः बाल्यकालमा, फर्काइन्छ। पूर्वजन्म प्रतिगमनमा चाहिँ, व्यक्तिलाई उनको वर्तमान शरीर र पहिचानभन्दा पहिलेको जीवनको अनुभवमा लगिन्छ। यस प्रक्रियाको उद्देश्य वर्तमान समस्याहरू, फोबिया, दुखाइ, वा रोगहरूको मूल कारण, जुन पूर्व घटनाहरूसँग जोडिएको हुन सक्छ, पत्ता लगाउनु हो। यो मानिएको छ कि यी पुराना आघातहरू अवचेतन मनमा दबिएर वर्तमान जीवनमा मानसिक वा शारीरिक समस्याको रूपमा प्रकट हुन्छन्।
+'''पुनर्जन्म सम्मोहन''' भनेको सम्मोहनको त्रुटिहीन अवस्थाको प्रयोग गरेर मानिसको चेतनालाई समयको पछाडि लैजाने प्रक्रिया हो। यसको उद्देश्य वर्तमान समस्याहरू, फोबिया, र शारीरिक रोगहरूको मूल कारण, जुन पूर्वजन्मको घटनासँग सम्बन्धित हुन सक्छ, पत्ता लगाउनु हो। चिकित्सकहरूको विश्वास छ कि यी दमित स्मृतिहरू बाहिर निकालेर प्रशोधन गर्न सकिएमा व्यक्तिलाई मानसिक र शारीरिक रूपमा स्वस्थ बनाउन सकिन्छ। यसलाई '''आयु प्रतिगमन''' (Age Regression) भन्दा फरक मानिन्छ, किनभने आयु प्रतिगमनले मात्र वर्तमान जन्मको बाल्यकालमा फर्किने गर्दछ।
 == इतिहास ==
-आधुनिक सम्मोहन प्रतिगमनको इतिहास विभिन्न व्यक्तिहरूको योगदानसँग जोडिएको छ। '''मोरे बर्नस्टाइन''' (Morey Bernstein) ले १९५० को दशकमा 'द सर्च फर ब्राइडी मर्फी' (The Search for Bridey Murphy) नामक पुस्तक लेखेपछि पश्चिमी संसारमा पूर्वजन्म प्रतिगमनको लोकप्रियता बढ्यो। यस पुस्तकमा एक महिलालाई सम्मोहन गरेर १९औँ शताब्दीको आयरल्याण्डमा उनको जीवनको बारेमा बताउने कथा समावेश छ।
+सम्मोहनको प्रयोग पुरानो भए तापनि पुनर्जन्म सम्मोहनको लोकप्रियता २०औं शताब्दीको मध्यपछि बढ्यो।
-१९८० को दशकमा, '''ब्रायन वेइस''' (Brian Weiss) नामक एक अमेरिकी मनोचिकित्सकले आफ्नो कार्यद्वारा यस क्षेत्रलाई ठूलो बढावा दिए। उनले आफ्नो रोगी 'क्याथरीन' सँग गरेको प्रतिगमन चिकित्साको अनुभवलाई 'मेनी लाइभ्स, मेनी मास्टर्स' (Many Lives, Many Masters) पुस्तकमा लेखे, जुन अत्यन्त लोकप्रिय भयो। उनले देखाए अनुसार, पूर्वजन्ममा भएका आघातहरू वर्तमान जीवनमा चिन्ता र डरको कारण बन्न सक्छन्।
+* '''मोरे बर्नस्टाइन''': सन् १९५२ मा, अमेरिकी व्यवसायी '''मोरे बर्नस्टाइन''' ले "द सर्च फर ब्राइडी मर्फी" नामक पुस्तक लेखे, जसमा उनले एक महिला (रुथ सिमन्स) लाई सम्मोहन गरेर १९औं शताब्दीको आयरल्याण्डमा ब्राइडी मर्फीको रूपमा बाँचेको अनुभव बयान गरेका थिए। यो पुस्तक अन्तर्राष्ट्रिय बेस्टसेलर बन्यो र पश्चिमा संसारमा पुनर्जन्म सम्मोहनको प्रति चासो जगायो।
-'''माइकल न्यूटन''' (Michael Newton) ले आफ्नो 'जर्नी अफ सोल्स' (Journey of Souls) पुस्तकमा '''लाइफ बिटविन लाइभ्स''' (LBL) वा मृत्यु र जन्मबीचको जीवनको अवधारणा प्रस्तुत गरे। उनको विधिले व्यक्तिलाई पूर्वजन्मभन्दा पनि मृत्यु पछिको आत्मिक अवस्थासँग जोड्न मद्दत गर्छ।
+* '''ब्रायन वेस''': सन् १९८० को दशकमा, अमेरिकी मनोचिकित्सक '''ब्रायन वेस''' ले आफ्नो ग्राहक "क्याथरीन" सँग गरेको सम्मोहन चिकित्साको अनुभवलाई "मेनी लाइभ्स, मेनी मास्टर्स" नामक पुस्तकमा लेखे। यो पुस्तकले पुनर्जन्म सम्मोहनलाई चिकित्सीय दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्यो र यसलाई विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रिय बनायो।
-'''डोलोरेस क्यानन''' (Dolores Cannon) ले '''क्वान्टम हिलिङ हिप्नोसिस''' (QHHT) नामक एक गहिरो प्रतिगमन विधि विकास गरिन्। उनको कार्यले पूर्वजन्म मात्र होइन, भविष्य, अन्तरिक्षीय जीवन, र परालौकिक शिक्षाहरूसँग पनि सम्बन्धित छ।
+* '''माइकल न्यूटन''': '''माइकल न्यूटन''' ले आफ्नो कार्यलाई '''जीवनबीचको अवस्था''' (Life Between Lives - LBL) सम्मोहनमा केन्द्रित गरे। उनका पुस्तकहरू "जर्नी अफ द सोल" र "डेस्टिनी अफ द सोल" मा उनले व्यक्तिहरूले सम्मोहनमा पुनर्जन्म हुनुभन्दा पहिलेको आध्यात्मिक अवस्थाको बारेमा दिएको विस्तृत विवरणहरू समावेश गरेका छन्।
+* '''डोलोरेस क्यानन''': '''डोलोरेस क्यानन''' ले '''क्वान्टम हिलिङ सम्मोहन''' को विकास गरे र धेरै पुस्तकहरू लेखिन् जसमा उनले पृथ्वी बाहिरका जीवन, भविष्यका दृश्यहरू, र प्राचीन सभ्यताहरूको बारेमा ग्राहकहरूले दिएका "स्मृतिहरू" लाई उल्लेख गरेकी छिन्। उनको कार्यले पुनर्जन्म सम्मोहनको दायरालाई परम्परागत सीमाभन्दा टाढा लगेकी छिन्।
 == कार्यप्रणाली ==
-सम्मोहन प्रतिगमन सामान्यतया एक प्रशिक्षित चिकित्सक वा सम्मोहनकारद्वारा गरिन्छ। प्रक्रिया निम्न चरणहरूमा हुन्छ:
+पुनर्जन्म सम्मोहन सामान्यतया एक प्रशिक्षित चिकित्सक वा सम्मोहन चिकित्सकद्वारा गराइन्छ। प्रक्रिया निम्न चरणहरूमा हुन्छ:
-# '''पूर्व-चर्चा:''' चिकित्सक र ग्राहकबीच विश्वासको सम्बन्ध कायम गर्ने, लक्ष्य निर्धारण गर्ने र प्रक्रियाको बारेमा पूर्ण जानकारी दिने।
+# '''पूर्व-चर्चा:''' चिकित्सक र ग्राहकबीच विश्वासको सम्बन्ध कायम गर्ने, उद्देश्य स्पष्ट गर्ने, र डर तथा गलत धारणाहरू हटाउने।
-# '''प्रेरणा:''' ग्राहकलाई आरामदायी अवस्थामा राखेर, गहिरो श्वास प्रश्वासको माध्यमबाट शान्त अवस्थामा लैजाने।
+# '''प्रवेश:''' गाइडेड मेडिटेसन वा सम्मोहन तकनीक प्रयोग गरेर ग्राहकलाई गहिरो विश्राम (ट्रान्स) को अवस्थामा लैजाने।
-# '''सम्मोहन प्रवेश:''' निर्देशित कल्पना, शरीरको विभिन्न भागहरूलाई शिथिल पार्ने, वा दृष्टि केन्द्रित गराउने तरिकाबाट सम्मोहन अवस्थामा लैजाने।
+# '''प्रतिगमन:''' ग्राहकलाई समयको पछाडि लैजाँदै, पहिलो याद आउने घटनाबाट सुरु गरेर, बाल्यकाल हुँदै, जन्मदिनसम्म लैजाने। त्यसपछि '''पुनर्जन्मको द्वार''' (जस्तै अन्धकारो सुरुङ वा प्रकाश) भएर अर्को जीवनमा प्रवेश गराइन्छ।
-# '''प्रतिगमन:''' व्यक्तिलाई समय र स्थानमा पछाडि लैजाने, उदाहरणको लागि, "अहिले तपाईं दस वर्षका हुनुहुन्छ..." वा "तपाईं आफूलाई अर्को समय र स्थानमा देख्नुहुन्छ..." जस्ता निर्देशन दिइने।
+# '''अन्वेषण:''' ग्राहकले देखेको दृश्य, अनुभव गरेको भावना, र सम्बन्धित व्यक्तिहरूको बारेमा बयान गर्न लगाइन्छ। चिकित्सकले प्रश्नहरू सोधेर अनुभवलाई गहिरो बनाउँछन्।
-# '''अन्वेषण र उपचार:''' प्रकट भएका दृश्यहरू, भावनाहरू र शारीरिक संवेदनाहरूलाई अन्वेषण गर्ने र आवश्यक परेमा चिकित्सीय संवाद गर्ने।
+# '''समापन र पश्च-चर्चा:''' ग्राहकलाई सावधानीपूर्वक वर्तमानमा फिर्ता ल्याइन्छ र अनुभवको विश्लेषण गरी वर्तमान जीवनसँगको सम्बन्ध खोजिन्छ।
-# '''पश्चात-चर्चा:''' सम्मोहनबाट सावधानीपूर्वक फर्काउने र अनुभवको विश्लेषण गर्ने।
 == प्रकारहरू ==
-'''आयु प्रतिगमन:''' यसमा व्यक्तिलाई उनको वर्तमान जीवनको कुनै पूर्व अवस्थामा, प्रायः बाल्यकाल वा किशोरावस्थामा, लगिन्छ। यो प्रायः मनोचिकित्सामा प्रयोग हुन्छ जहाँ बाल्यकालमा भएको दुर्व्यवहार, उपेक्षा वा आघातलाई सम्बोधन गरिन्छ।
+पुनर्जन्म सम्मोहनका मुख्य तीन प्रकारहरू छन्:
-'''पूर्वजन्म प्रतिगमन:''' यो सबैभन्दा चर्चित प्रकार हो। यसमा व्यक्तिलाई उनको वर्तमान शरीर र पहिचानभन्दा अगाडिको जन्महरूमा लगिन्छ। धेरै व्यक्तिहरूले विभिन्न ऐतिहासिक काल, स्थानहरू, र यहाँसम्म अर्को लिङ्गको शरीरमा रहेको अनुभव गरेको दावी गर्छन्।
+* '''आयु प्रतिगमन (Age Regression):''' यसमा व्यक्तिलाई वर्तमान जीवनको बाल्यकाल वा किशोरावस्थामा मात्र फिर्ता लगिन्छ। यो प्राय: मनोवैज्ञानिक आघात वा दमित स्मृतिहरू उपचार गर्न प्रयोग हुन्छ।
-'''जीवन बीचको जीवन प्रतिगमन (LBL):''' माइकल न्यूटनद्वारा लोकप्रिय बनाइएको यो विधिले मृत्यु पछिको अवस्था, आत्माको स्थिति, र अर्को जन्म लिनुअघि भएका निर्णयहरूमा केन्द्रित गर्छ। यसले आध्यात्मिक जिज्ञासा र जीवनको उद्देश्य पत्ता लगाउन मद्दत गर्न सक्छ।
+* '''पूर्वजन्म प्रतिगमन (Past Life Regression - PLR):''' यो सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो जसमा व्यक्तिलाई वर्तमान जन्मभन्दा अगाडिको एक वा धेरै जीवनमा लैजाने प्रयास गरिन्छ।
+* '''जीवनबीचको अवस्था प्रतिगमन (Life Between Lives Regression - LBL):''' यो अत्यन्त गहिरो प्रक्रिया हो जसमा व्यक्तिलाई पूर्वजन्म पनि छोडेर, मृत्यु पछिको आध्यात्मिक अवस्था (देवलोक, आत्माको समूह, गुरुहरूसँगको भेटघाट) अन्वेषण गराइन्छ। माइकल न्यूटनले यसलाई लोकप्रिय बनाए।
 == वैज्ञानिक दृष्टिकोण ==
-सम्मोहन प्रतिगमन, विशेष गरी पूर्वजन्म प्रतिगमन, वैज्ञानिक समुदायमा विवादास्पद विषय हो। अधिकांश मुख्यधाराका वैज्ञानिकहरूले यसलाई '''छद्मविज्ञान''' (Pseudoscience) को रूपमा हेर्छन्। उनीहरूको तर्क अनुसार, प्रतिगमनमा देखिएका दृश्यहरू वास्तविक स्मृतिहरू होइनन्, तर कल्पना, सपना, अवचेतन मनले गठन गरेका कथा, वा पहिले सुने-पढेका जानकारीहरूको मिश्रण हुन सक्छन्। '''क्रिप्टोम्नेसिया''' (Cryptomnesia) अर्थात् भुलिएका स्मृतिहरू अचेतन रूपमा पुन: सिर्जना हुने प्रक्रिया, यसको एक सम्भावित स्पष्टीकरण हो।
+पारम्परिक विज्ञान र मनोविज्ञानले पुनर्जन्म सम्मोहनलाई '''विवादास्पद''' मान्दछ। अधिकांश वैज्ञानिकहरू यसलाई '''अवैज्ञानिक''' ठान्छन्। उनीहरूको मुख्य तर्कहरू यसप्रकार छन्:
+* सम्मोहनको अवस्थामा मस्तिष्क '''कल्पनाशील''' हुन्छ र व्यक्तिले सिनेमा, किताब, किंवदन्ती, वा सामाजिक संस्कारबाट सिकेका कुराहरूलाई नै वास्तविक स्मृतिको रूपमा अनुभव गर्न सक्छ। यसलाई '''कन्फ्युजन इफेक्ट''' भनिन्छ।
-तथापि, केही शोधकर्ताहरूले यसको वैधताको पक्षमा अध्ययन गरेका छन्। '''डा. इयान स्टीवेन्सन''' (Dr. Ian Stevenson) ले नेपाल लगायत विश्वभरि गरेको पुनर्जन्म सम्बन्धी अनुसन्धानले यस विषयलाई केही वैज्ञानिक आधार प्रदान गरेको दावी गरिन्छ।
+* चिकित्सकले सोध्ने प्रश्नहरूमा '''सुझाव''' (Suggestion) हुन सक्छ, जसले ग्राहकलाई कल्पना गर्न प्रेरित गर्दछ।
+* पुनर्जन्मको अस्तित्वलाई प्रमाणित गर्ने कुनै पनि वैज्ञानिक प्रमाण छैन।
+तर, केही चिकित्सकहरू भन्छन् कि यदि यसबाट ग्राहकको मानसिक वा शारीरिक समस्या (जस्तै अज्ञात डर, दर्द, वा सम्बन्धमा समस्या) ठीक हुन्छ भने यसको '''चिकित्सीय मूल्य''' महत्त्वपूर्ण छ।
 == पुनर्जन्म अनुसन्धान ==
-पुनर्जन्मको अध्ययनले नेपाल जस्तो सांस्कृतिक परिवेशमा विशेष स्थान पाएको छ। डा. इयान स्टीवेन्सन र पछि डा. जिम टकर (Dr. Jim Tucker) जस्ता शोधकर्ताहरूले नेपाल लगायत दक्षिण एसियामा यस्ता केसहरूको अध्ययन गरेका छन् जहाँ साना बच्चाहरूले आफूले कहाँ जन्मेको थियो, आफ्नो पूर्वजन्मको परिवारको नाम, र पूर्वजन्ममा भएको घटनाहरूको विस्तृत विवरण दिन्छन्। यी केसहरूमा बच्चाको शरीरमा पूर्वजन्मको मृत्युको कारणसँग मेल खाने '''जन्मचिन्ह''' (Birthmarks) हुनु पनि एक महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यी अनुसन्धानहरूले पूर्वजन्म प्रतिगमनको अवधारणालाई समर्थन गर्ने प्रमाणको रूपमा हेरिन्छन्, तर यी अध्ययनहरू पनि आलोचनाबाट मुक्त छैनन्।
+पुनर्जन्मको अध्ययन गर्ने केही शोधकर्ताहरूले पुनर्जन्म सम्मोहनबाट प्राप्त जानकारीलाई अर्को स्रोतसँग जोडेर प्रमाण खोज्ने प्रयास गरेका छन्। उदाहरणका लागि, सम्मोहनमा कोहीले आफू ऐतिहासिक व्यक्ति भएको बताएमा, त्यो व्यक्तिको इतिहास र सम्मोहनमा दिइएको विवरणमा कति मेल खान्छ भनेर जाँच गरिन्छ। '''इयान स्टिभेनसन''' जस्ता शोधकर्ताहरूले नेपाल लगायत विश्वका धेरै ठाउँमा '''स्वतःस्फूर्त पुनर्जन्म स्मृति''' (बच्चाहरूले आफैं भन्ने) को अध्ययन गरे, तर उनले सम्मोहनलाई प्रमाणको विश्वसनीय स्रोतको रूपमा स्वीकार गरेनन्।
 == नेपालमा अभ्यास ==
-नेपालमा, जहाँ हिन्दू र बौद्ध धर्मको प्रभावले गर्दा पुनर्जन्मको विश्वास व्यापक रूपमा रहेको छ, पूर्वजन्म प्रतिगमनको अवधारणा स्वाभाविक रूपमा बुझिन्छ। तर, आधुनिक चिकित्सीय सम्मोहनको रूपमा यसको अभ्यास सीमित रहेको छ। केही निजी अभ्यासकर्ताहरू र मनोचिकित्सकहरूले काठमाडौं जस्ता शहरहरूमा यो सेवा प्रदान गर्छन्। '''डा. सुशील धुङ्गाना''' जस्ता केही नेपाली व्यक्तिहरूले सम्मोहन चिकित्सामा प्रशिक्षण लिएका छन् र यस क्षेत्रमा काम गर्छन्।
+नेपालमा, पुनर्जन्म सम्मोहनको अभ्यास सीमित छ तर बढ्दो छ। काठमाडौं उपत्यकामा केही निजी व्यवसायीहरूले यो सेवा दिँदै आएका छन्। यी चिकित्सकहरू प्रायः मनोविज्ञान, परामर्श, वा वैकल्पिक चिकित्सामा पृष्ठभूमि भएका हुन्छन् र उनीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय तालिमहरू लिएका हुन सक्छन्। नेपाली संस्कृतिमा '''पुनर्जन्मको अवधारणा''' हिन्दु र बौद्ध धर्मद्वारा गहिरिएको छ। यहाँका धेरै मानिसहरूले पुनर्जन्ममा विश्वास गर्छन् र यसलाई कर्मको नैतिक नियमसँग जोड्छन्। त्यसैले, पश्चिमा देशहरूभन्दा फरकै रूपमा, नेपालीहरूको लागि पूर्वजन्मको विचार नयाँ वा विरोधाभासी छैन। तर, सम्मोहनको माध्यमबाट यसलाई जाँच्ने प्रयास भने अपेक्षाकृत नयाँ र आधुनिक विधि हो। केही धार्मिक नेताहरू यसलाई सन्देहको दृष्टिले हेर्छन् भने केहीले यसलाई आत्मिक अन्वेषणको एक मार्गको रूपमा स्वीकार्छन्।
-नेपाली संस्कृतिमा, '''झाँक्री, धामी, र गुरुवा''' जस्ता पारम्परिक चिकित्सकहरूले पनि ट्रान्स अवस्था वा आध्यात्मिक प्रक्रियाद्वारा व्यक्तिको वर्तमान समस्याहरूको कारण पूर्वजन्मसँग जोड्ने गर्छन्। यो अवधारणा आधुनिक प्रतिगमन सम्मोहनसँग आश्चर्यजनक रूपमा मेल खान्छ, तर विधि र दार्शनिक आधार फरक छ।
 == कानूनी र नैतिक विचारहरू ==
-नेपालमा सम्मोहन प्रतिगमनको अभ्यासलाई विशेष रूपमा नियमन गर्ने कुनै विशेष कानून छैन। यसको अभ्यास '''नेपाल मनोचिकित्सक संघ''' वा अन्य सम्बन्धित पेशेवर निकायहरूको आचार संहिता अन्तर्गत हुन सक्छ। महत्त्वपूर्ण नैतिक विचारहरूमा यो समावेश छ:
+नेपालमा पुनर्जन्म सम्मोहनलाई विशेष रूपमा नियमन गर्ने कुनै ठोस कानून छैन। तर, यो अभ्यास निम्न नैतिक सीमाहरूमा बाँधिएको हुनुपर्छ:
-* '''सूचित सहमति:''' ग्राहकलाई प्रक्रियाको सम्भावित जोखिम, लाभ र सीमाहरूबारे पूर्ण रूपमा जानकारी दिई सहमति लिनु पर्छ।
+* '''सूचित सहमति:''' ग्राहकलाई प्रक्रियाको सम्पूर्ण जानकारी, सम्भावित जोखिम (भावनात्मक उत्तेजना, झूटा स्मृति निर्माण) र यसको विवादास्पद प्रकृतिको बारेमा स्पष्ट रूपमा बताउनु पर्छ।
-* '''योग्यता:''' अभ्यासकर्ताले सम्मोहन चिकित्साको उचित प्रशिक्षण लिएको हुनुपर्छ र गम्भीर मानसिक रोग (जस्तो सिजोफ्रेनिया) भएका व्यक्तिहरूलाई यो चिकित्सा नदिनु पर्छ।
+* '''योग्यता:''' चिकित्सकले सम्मोहनको उचित प्रशिक्षण लिएको हुनुपर्छ र गम्भीर मानसिक रोग (जस्तो स्किजोफ्रेनिया) भएका व्यक्तिहरूलाई यो चिकित्सा नदिनु पर्छ।
-* '''असरहरू:''' प्रतिगमनले गहिरा भावनात्मक आघातहरू उजागर गर्न
+* '''दुरुपयोग रोकथाम:''' चिकित्सकले आफ्नो प्रभावको दुरुपयोग गरेर ग्राहकलाई गलत सुझाव दिनु वा आर्थिक शोषण गर्नु हुँदैन।
+* '''सीमा:''' यो चिकित्सा पारम्परिक चिकित्साको विकल्प होइन, पूरक मात्र हो भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ।
+नेपालमा, यदि कोई चिकित्सकले आफूलाई "डाक्टर" भनेर चिनाउँछ भने नेपाल मेडिकल काउन्स