Hipnoz

Hipnoz (Farsı: هیپنوتیزم, İngiliscə: Hypnosis) — bu, diqqətin konsentrasiyasının artdığı, tənqidi düşüncənin azaldığı və təklifə qarşı yüksək həssaslığın olduğu dəyişdirilmiş şüur vəziyyətidir. Bu, terapevtik məqsədlərlə, eləcə də şəxsi inkişaf üçün istifadə olunan psixoloji bir proses kimi tanınır. Azərbaycan və İranda, xüsusən Talış bölgəsində, hipnoz həm ənənəvi həkimlik məharətləri, həm də müasir klinik tətbiqlər kontekstində müəyyən bir yer tutur.

Tərif

Hipnoz, çox vaxt hipnoterapiya ilə səhv salınır. Hipnoz özü bir vəziyyət, hipnoterapiya isə bu vəziyyətdən müalicəvi məqsədlər üçün istifadə etməkdir. Hipnoz zamanı fərd, hipnoterapevtin səsləri və ya özünün özünütəklifi ilə "tranс" adlanan dərin rahatlıq, fokuslanmış diqqət və artan təxəyyül vəziyyətinə daxil olur. Bu, yuxuya bənzəməz; fərd şüurlu olur, ətrafındakı səsləri eşidə bilər və öz iradəsini saxlayır. Əsasən, bu, psixikanın daxili resurslarına daha birbaşa çıxış imkanı verən bir konsentrasiya halıdır.

Tarix

Hipnozun qlobal tarixi qədim misir, yunan və hind mədəniyyətlərindəki trans vəziyyətləri ilə başlasa da, onun elmi kimi formalaşması 18-ci əsrdə alman həkimi Franz Mesmerin "animal maqnetizm" nəzəriyyəsi ilə bağlıdır. Daha sonra, 19-cu əsrdə ingilis cərrahı James Braid bu fenomeni "hipnoz" adlandırdı və onun psixoloji təbiətini izah etməyə çalışdı.

Azərbaycan və İran regionunda hipnozun tarixi ənənəvi şifahi təcrübələrlə sıx bağlıdır. Talış bölgəsində də daxil olmaqla, müxtəlif İran ərazilərində, "əfsun" (sehr), "nəfəs" (ruhi güc) və müqəddəs yerlərdə (pir) icra olunan müalicəvi rituallar hipnotik elementlərə – təkrarlanan ifadələrə, diqqətin fokuslanmasına və inamla yanaşmaya malik idi. Müasir hipnozun Azərbaycana və İrana gəlişi 20-ci əsrin ortalarında, psixiatriya və psixologiyanın inkişafı ilə paralel getdi. İran Psixoloqlar Cəmiyyəti və Tehran, Təbriz universitetlərinin klinik psixologiya bölmələri bu sahədə tədqiqatların aparılmasında mühüm rol oynadı.

Növləri

Hipnozun bir neçə əsas növü var və onların tətbiqi məqsədlərdən asılıdır.

Klinik Hipnoz (Hipnoterapiya): Psixoloji və bəzi fizioloji pozuntuların müalicəsində işlədilir. Buraya stress, fobiya, narahatlıq, ağrının idarə edilməsi, siqaret və ya həddindən artıq yemək kimi asılılıqların aradan qaldırılması daxildir. Regressiv Hipnoz bu kateqoriyaya daxil olan və keçmiş təcrübələrə (bəzən uşaqlıq dövrünə, bəzən də daha əvvəlki dövrlərə) qayıtmaq üçün istifadə olunan mühüm bir üsuldur.

Erikson Hipnozu: Amerikalı psixiatr Milton Erickson tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Birbaşa təkliflərdən daha çox metaforlar, hekayələr və dolayı təkliflərdən istifadə edir. Bu üsul xüsusilə müqavimət göstərən xəstələr üçün faydalıdır.

Öz-özünə Hipnoz (Avtohipnoz): Fərdin heç bir hipnoterapevtin köməyi olmadan özünü trans vəziyyətinə salmasıdır. Bu, gündəlik stressin idarə edilməsi, konsentrasiyanın yaxşılaşdırılması və şəxsi məqsədlərə çatmaq üçün geniş istifadə olunan bir texnikadır.

Kütləvi Hipnoz: Bir hipnoterapevtin eyni zamanda çoxsaylı insanları hipnoz etməsidir. Bu, çox vaxt əyləncə məqsədilə şoularda istifadə olunur, lakin Azərbaycan və İranda bu cür təcrübələr nadir hallarda rast gəlinir və müəyyən mədəni ehtiyatlarla qarşılanır.

Elmi Tədqiqatlar

Beynəlxalq səviyyədə hipnoz, funksional maqnit-rezonans tomoqrafiyası (fMRT) kimi beyin görüntüləmə texnologiyaları vasitəsilə geniş şəkildə öyrənilmişdir. Tədqiqatlar göstərir ki, hipnoz zamanı beyində diqqət, təxəyyül və idarəetmə ilə bağlı xüsusi sahələrdə fəaliyyət dəyişiklikləri baş verir. Bu, onun ağrı qavrayışını azaltmaq (analjeziya) və emosional reaksiyaları modulyasiya etmək qabiliyyətini elmi cəhətdən əsaslandırır.

Azərbaycan və İranda elmi tədqiqatlar əsasən böyük universitetlərin psixologiya və psixiatriya şöbələrində aparılır. Məsələn, Tehran Universiteti, Təbriz Tibb Elmləri Universiteti və Bakı Dövlət Universitetində stress pozuntuları, ağrı idarəetmə və fobiyaların müalicəsində hipnoterapiyanın effektivliyi ilə bağlı işlər görülüb. İran Psixoloqlar Cəmiyyətinin nəşr etdiyi "İran Psixologiya Jurnalı" kimi jurnallarda bu sahədə yerli tədqiqatlara dair məqalələr dərc olunur.

Tətbiqlər

Azərbaycan və İranda hipnozun tətbiqi sahələri genişdir, lakin ən çox aşağıdakı sahələrdə istifadə olunur:

Klinik Psixologiya və Psixiatriya: Narahatlıq pozuntuları, depressiya, travma sonrası stress pozuntusu (TSSP), xüsusi fobiyalar (məsələn, sosial fobiya) və yuxu pozuntularının müalicəsində köməkçi vasitə kimi.

Ağrı İdarəetmə: Xroniki ağrılar, miqren baş ağrıları və hətta diş müalicəsi zamanı ağrının azaldılması üçün. Bəzi Tehran və Təbriz xəstəxanalarının ağrı klinikalarında bu üsuldan istifadə olunur.

Asılılıqların Müalicəsi: Nikotin asılılığının (siqaret çəkmə) və həddindən artıq yemək kimi davranış asılılıqlarının aradan qaldırılmasında.

İdman və Performans Psixologiyası: Peşəkar idmançıların diqqətini artırmaq, məşq performansını yaxşılaşdırmaq və yarışma narahatlığını azaltmaq üçün.

Şəxsi İnkişaf: Özgüvənin artırılması, motivasiya, yaddaşın gücləndirilməsi və stressə qarşı müqavimətin artırılması üçün avtohipnozdan istifadə.

Azərbaycan, İranda Qanuni Status

İranda hipnozun qanuni statusu aydın şəkildə tənzimlənmişdir. Hipnoterapiya yalnız lisenziyalı tibb işçiləri – psixiatrlar və ya klinik psixoloqlar tərəfindən həyata keçirilə bilər. İran Psixoloqlar Cəmiyyəti və İran Tibb Şurası bu praktikanı nəzarət edir. Psixoloqlar hipnoterapiya ilə məşğul olmaq üçün xüsusi sertifikatlaşdırma kurslarından keçməlidirlər. Əyləncə məqsədli hipnoz (məsələn, səhnə şouları) isə mədəni və dini səbəblərə görə ciddi məhdudiyyətlərə məruz qalır və çox vaxt icazə verilmir, çünki bu, şəxsin iradəsinə müdaxilə kimi qəbul edilə bilər.

Azərbaycan Respublikasında vəziyyət bənzərdir. Hipnoterapiya tibbi fəaliyyət hesab olunur və yalnız müvafiq ixtisaslı həkimlər və ya psixoloqlar tərəfində həyata keçirilməlidir. Qeyri-peşəkarlar tərəfindən tibbi xidmət kimi təqdim olunan hipnoz qanuna zidd hərəkət sayıla bilər.

Mədəni Münasibətlər

Talış bölgəsində də daxil olmaqla, İran cəmiyyətində hipnoza münasibət ikilidir. Bir tərəfdən, elmi tibbi üsul kimi tanınır və şəhər mərkəzlərində, xüsusilə gənc və təhsilli təbəqə arasında daha çox qəbul görür. Digər tərəfdən, ənənəvi və dini dəyərlərə sadiq olan insanlar arasında hipnoz bəzən şübhə və ya etirazla qarşılanır. Bu, əsasən, dinin "sehr" (sihr) və "ovsun" (əfsun) ilə bağlı qəti qadağaları ilə, eləcə də şəxsin iradəsinin başqası tərəfindən idarə oluna biləcəyi qorxusu ilə əlaqədardır. Buna baxmayaraq, bir çox ruhani liderlər, əgər hipnoz yalnız tibbi müalicə məqsədilə, ixtisaslı mütəxəssislər tərəfindən həyata keçirilirsə, ona icazə verildiyini bildirirlər.

Talış mədəniyyətindəki ənənəvi "mətləb oxuma" (dua oxuma) və ya "nəzir etmə" kimi inanclar, hipnotik təkrarlama və inamla yanaşma elementləri daşıyır ki, bu da müasir hipnoz anlayışı ilə dolayı yolla əlaqələndirilə bilər.

Azərbaycan, İrandan Tanınmış Təcrübəçilər

Bu sahədə fəaliyyət göstərən bir sıra mütəxəssislər var:

• Dr. Məhəmməd Xorşid (Təbriz): Təbriz Tibb Elmləri Universitetinin psixiatriya fakültəsində dosent, klinik hipnoz üzrə mütəxəssis, xüsusilə ağrı idarəetmə sahəsində işləyir.
• Dr. Nərgiz Əliyeva (Bakı): Klinik psixoloq, Bakıdakı özəl mərkəzdə travma və narahatlıq pozuntularının müalicəsində hipnoterapiyadan geniş istifadə edir.
• Dr. Həsən Rzaei (Rəşt): Gilan bölgəsində, o cümlədən Talış icmasında fəaliyyət göstərən psixiatr, ənənəvi inanclarla müasir hipnoterapiyanı birləşdirməyə çalışan işi ilə tanınır.
• Psixoloq Parvin Məmmədova (Astara): Astarada yerləşən, Talış danışan əhaliyə psixoloji xidmət göstərən mərkəzin direktoru, stress idarəetmə üçün avtohipnoz üsullarını təbliğ edir.

Həmçinin Bax

• Psixologiya
• Psixiatriya
• Regressiv Hipnoz
• Klinik Psixologiya
• Avtohipnoz
• Təklif
• Tranс