रीग्रेशन हिप्नोसिस: Difference between revisions

From Reincarnatiopedia
Bot: Created Regression Hypnosis article in Konkani
 
Bot: Created Regression Hypnosis article in Bhojpuri
Line 1: Line 1:
<big>'''रेग्रेसन हिप्नोसिस (पास्ट लाइफ रेग्रेसन)'''</big>
'''रीग्रेशन हिप्नोसिस''' (अंग्रेजी: Regression Hypnosis) एगो विशेष प्रकार के हिप्नोसिस तकनीक हवे जेकरा में व्यक्ति के [[हिप्नोसिस|हिप्नोटिक ट्रान्स]] की अवस्था में ले जाइल जाला आ ओकरा के वर्तमान समय से पीछे, यानी बचपन या फिर पिछला जनम (Past Life) में "रीग्रेस" या वापस ले जाइल जाला। ई प्रक्रिया मनोचिकित्सा (Psychotherapy) के एगो रूप मानल जाला, जेकर मकसद वर्तमान समस्या, फोबिया, या शारीरिक लक्षण (Symptoms) के मूल कारण के पता लगावल होला, जे अक्सर बीता समय के दबल घटना या ट्रॉमा से जुड़ल होला। भारतीय संस्कृति में पुनर्जन्म (Reincarnation) के मान्यता गहिराई से जुड़ल बा, एही से रीग्रेशन थेरेपी के प्रति लोगन के रुचि आ स्वीकार्यता कुछ खास बा।


'''रेग्रेसन हिप्नोसिस''' हो एक प्रकारचो हिप्नोटिक थेरपीचो पद्दत जांतूंत रोग्याक एका विशिश्ट अवस्थेंत हाडून, ताच्या स्मृतींतल्यान वा कल्पनेतल्यान मागील काळांतल्या अनुभवांकडेन संवाद सादप जाता. हे पद्दतींत '''वय रेग्रेसन''' (एखाद्या व्यक्तीच्या ह्या जल्मांतल्या ल्हानपणाचेर भोवमत करप) आनी '''पास्ट लाइफ रेग्रेसन''' (पूर्वजल्माचेर भोवमत करप) ह्या दोन मुखेल प्रकारांत वांटप जाता. हे थेरपीचो उद्देश मनशाच्या वर्तमान आनी मागील अनुभवांमदीं संबंद दिसोवप, आनी ताचे वर्तमान जिवीतांतल्या मानसीक, भावनिक वा शारिरीक समस्यांचे मुळ सोदून काडप हाचेर आदारिल्लो आसता. हे पद्दतीक भारतांत, विशेश करून [[रेअन्कार्नेशन|पुनर्जल्मा]] (Reincarnation) विशींच्या सांस्कृतीक मान्यतां आशिल्ल्या संस्कृतींत, एक विशेश म्हत्व आसा.
== परिभाषा ==
 
'''रीग्रेशन हिप्नोसिस''' एगो ऐसन तरीका हवे जेकरा में हिप्नोथेरेपिस्ट (Hypnotherapist) मरीज के गहिरा आराम (Deep Relaxation) आ ट्रान्स की अवस्था में ले जाला। ई अवस्था में मरीज के चेतना (Conscious Mind) शांत हो जाला आ अवचेतन मन (Subconscious Mind) सक्रिय हो जाला। एकरा बाद थेरेपिस्ट मरीज के समय के पीछे ले जाला, कौनों खास उमिर या घटना पर ध्यान केंद्रित करवा के। ई "एज रीग्रेशन" (Age Regression) हो सकेला, जेह में बचपन के याद वापस आवेला, या फिर "पास्ट लाइफ रीग्रेशन" (Past Life Regression - PLR) हो सकेला, जेह में व्यक्ति ओह समय के बिबरन देवेला जे ओकर मौजूदा जनम से पहिले के होखे। कुछ उन्नत प्रकार में "लाइफ बिटवीन लाइफ्स" (Life Between Lives - LBL) थेरेपी भी होला, जेह में दो जनम के बीच के आध्यात्मिक अवस्था के अनुभव करावल जाला।
== व्याख्या ==
 
रेग्रेसन हिप्नोसिस हो एक मार्गदर्शीत प्रक्रिया, जी एका प्रशिक्षीत थेरपीस्ट वा हिप्नोटिस्ट हाणें चलयता. हे प्रक्रियेंत, रोग्याक एका विश्रांत, संवेदनशील अवस्थेंत हाडटात (ह्या अवस्थेक अल्फा स्टेट अशें म्हणटात). हे अवस्थेंत, रोग्याचें चेतन मन शिथिल जाता आनी अवचेतन मनाचेर संवाद सादपाक मार्ग सुटता. थेरपीस्ट विशिश्ट प्रश्न आनी सूचना दिवन, रोग्याक ताच्या मागिल्ल्या स्मृतींकडेन वा, पास्ट लाइफ रेग्रेसनाच्या बाबतींत, पूर्वजल्मांतल्या घडणुकांकडेन वचपाक प्रोत्साहीत करता. हे प्रक्रियेक '''पास्ट लाइफ रेग्रेसन थेरपी''' (PLRT) अशेंय म्हणटात. हे थेरपीचें तत्व म्हळ्यार वर्तमान जिवीतांतल्यो फोबिया, अविश्वास, दुखणीं, आनी वागणुकेचे दोश हे मागील अनुभवांकडेन संलग्न आसूं येतात आनी तांचो सोद लागल्यार बरेपण जावं येता.


== इतिहास ==
== इतिहास ==
रीग्रेशन हिप्नोसिस के आधुनिक अवधारणा के विकास 20वीं सदी में भइल। शुरुआती प्रयोग '''मोरे बर्नस्टाइन''' (Morey Bernstein) नामक अमेरिकी बिजनेसमैन आ हिप्नोथेरेपिस्ट कइलेन। सन् 1952 में, ओ "ब्राइडी मर्फी" (Bridey Murphy) नामक महिला के हिप्नोसिस कइलेन आ ओकरा के 19वीं सदी के आयरलैंड में रहल एगो महिला के जीवन के बिबरन देवे के अनुभव भइल। ई केस बहुत चर्चित भइल आ किताब आ फिलिम बनल, जेकरा से पश्चिमी दुनिया में पास्ट लाइफ रीग्रेशन के चर्चा शुरू भइल।


आधुनिक रेग्रेसन हिप्नोसिसाची सुरवात मुखेलपणान २०व्या शेंकड्यांत जाली, जरी भारतासारख्या देशांत पुनर्जल्मा आनी मागील जिवीतां विशींच्यो कल्पना प्राचीन काळासावन आसात.
बाद में, '''ब्रायन वीस''' (Brian Weiss) नामक अमेरिकी मनोचिकित्सक (Psychiatrist), जे पहिले पारंपरिक दवाई के डॉक्टर रहलें, एगो मरीज "कैथरीन" के इलाज के दौरान पास्ट लाइफ रीग्रेशन के अनुभव कइलेन। ओकर मरीज के वर्तमान डर आ चिंता के जड़ पिछला जनम में लागल। ई अनुभव ओहिना के जीवन बदल दिहलस आ उनुका के बहुत प्रसिद्ध किताब ''"मेनी लाइव्स, मेनी मास्टर्स"'' (1988) लिखले पर प्रेरित कइलस। ई किताब दुनिया भर में, खासकर भारत में, बहुत लोकप्रिय भइल।
 
* '''मोरे बर्नस्टाइन''': १९५० च्या दशकांत, अमेरिकन लेखक आनी हिप्नोटिस्ट '''मोरे बर्नस्टाइन''' हाणें "द सर्च फॉर ब्रायडी मर्फी" हें पुस्तक बरयलें. ह्या पुस्तकांत एका महिलेचेर (रुथ सिमंस) केल्ल्या पास्ट लाइफ रेग्रेसन सेशनचो तपशील आसा, जी १९व्या शेंकड्यांत आयर्लंडांत रावपी "ब्रायडी मर्फी" ह्या स्तरेचेर उलयताली. हें पुस्तक लोकप्रिय जालें आनी पाश्चात्य जगांत पास्ट लाइफ रेग्रेसन विशींची जागृताय वाडोवंक मदत केली.


* '''ब्रायन वीस''': अमेरिकन मनोवैज्ञानिक '''डॉ. ब्रायन वीस''' हाणें १९८० च्या दशकांत रेग्रेसन थेरपीचे क्षेत्रांत एक मोलादीक योगदान दिलें. ताणें "मेनी लाइव्हज, मेनी मास्टर्स" हें पुस्तक बरयलें, जांतूंत ताणें आपल्या रोगी "कॅथरीन" हिचेर केल्ल्या थेरपीचो तपशील दिला. डॉ. वीस, जो पयलीं एक पारंपारिक मनोवैज्ञानिक आशिल्लो, ताणें ह्या अनुभवांक लागून पास्ट लाइफ रेग्रेसन थेरपीचो अभ्यास करपाक सुरवात केली आनी आत्म्याच्या विकासाचेर (सोल एव्होल्युशन) भोवमत केलें.
'''माइकल न्यूटन''' (Michael Newton) एगो अउरी प्रमुख हस्ती रहलें जिनकर काम "लाइफ बिटवीन लाइफ्स" (LBL) पर केंद्रित रहल। ओ अपना किताब ''"जर्नी ऑफ द सोल"'' में ई बतवलें कि कइसे आत्मा (Soul) दो जनम के बीच के दुनिया (Spirit World) में रहेला आ कइसे ओ अपना अगिला जनम के योजना बनावेला।


* '''मायकेल न्यूटन''': अमेरिकन हिप्नोथेरपीस्ट '''डॉ. मायकेल न्यूटन''' हाणें '''लाइफ बिटवीन लाइव्हज''' (LBL) थेरपी ही संकल्पना विकसीत केली. हे पद्दतींत, रोग्याक हिप्नोसिसाच्या अवस्थेंत हाडून, मरणा उपरांतच्या आनी पुनर्जल्मा पयलींच्या अवस्थेंत (स्पिरिच्युअल रिअल्म) भोवमत करपाक मार्गदर्शन केल्लें आसता. ताचीं पुस्तकां, "जर्नी ऑफ सोल्स" आनी "डेस्टिनी ऑफ सोल्स", ह्या विशयाचेर मोलादीक ग्रंथ मानतात.
'''डोलोरेस कैनन''' (Dolores Cannon) एगो अमेरिकी हिप्नोथेरेपिस्ट रहली जिनकर "क्यूएचएचटी" (QHHT - Quantum Healing Hypnosis Technique) तकनीक बहुत प्रसिद्ध भइल। ई तकनीक गहिरा ट्रान्स में पास्ट लाइफ्स के साथ-साथ "उच्च चेतना" (Higher Consciousness) या "सबकॉन्शियस" से सलाह लेवे पर केंद्रित बा। ओकर किताब सभ के भारत में भी बहुत पाठक बा।


* '''डोलोरेस कॅनन''': अमेरिकन हिप्नोथेरपीस्ट '''डोलोरेस कॅनन''' हिणें '''क्वांटम हीलिंग हिप्नोसिस''' ही एक नवी पद्दत विकसीत केली. तिणें हजारांवयर सेशन्स केल्यात आनी तिच्या अभ्यासांत "द कन्झियसनॅस ऑफ द वन" (सगळ्यांी एकच चेतना) आनी पृथ्वीचे इतिहासांतल्या विविध काळांतल्या अनुभवांचेर भोवमत केलां. तिचें काम निव्वळ वैयक्तीक थेरपी पसून व्हड सांस्कृतीक आनी आध्यात्मिक संकल्पनांकडेन संबंदीत आसा.
== काम करे के तरीका (मेथडोलॉजी) ==
रीग्रेशन थेरेपी के सत्र आमतौर पर कई घंटा लमहा चलेला। पहिला चरण में, थेरेपिस्ट मरीज से ओकर समस्या आ लक्ष्य के बारे में बातचीत करेला। फिर ओ मरीज के आरामदायक पोजीशन में बैठा या लेटा देला आ हिप्नोसिस के इंडक्शन (Induction) शुरू करेला। ई इंडक्शन में धीरे-धीरे सांस लेवे, मांसपेशी के आराम आ मानसिक शांति पर जोर दिहल जाला।


== पद्दत ==
जब मरीज गहिरा ट्रान्स में पहुँच जाला, थेरेपिस्ट ओकरा के समय के पीछे ले जाए के निर्देश देवेला। जइसे कि "अब हम समय के पीछे जा रहल बानी... अब आप पाँच साल के बच्चा बन गइल बानी..." या "आप एगो ऐसन दरवाजा देख रहल बानी जे आपके पिछला जनम में ले जाए वाला बा..."। मरीज एह अनुभव के बिबरन देवेला, कभी-कभी भावना (Emotions) के साथ, आ कभी-कभी अउरी जनम के भाषा (Foreign Language) में भी बोल सकेला, जेकरा के "जेनोग्लॉसी" (Xenoglossy) कहल जाला। सत्र के अंत में, थेरेपिस्ट मरीज के वर्तमान में वापस ले आवेला आ ओकरा के अनुभव के बारे में चर्चा करेला, एह बात पर ध्यान देवेला कि ई याद सभ वर्तमान समस्या से कइसे जुड़ल बा।
 
रेग्रेसन हिप्नोसिस सेशन सादारणपणान एका शांत, आरामदायक खोल्यांत घडटा. थेरपीस्ट रोग्याक एका आडवेर बसोवन वा पडोवन विश्रांत घेवपाक सांगता. उपरांत तो '''प्रोग्रेसिव्ह रिलॅक्सेशन''' (क्रमिक विश्रांती), '''ब्रीदिंग एक्सर्सायझेस''' (श्वासोच्छवासाचे व्यायाम) आनी '''गाईडेड इमॅजिनेशन''' (मार्गदर्शीत कल्पनारम्य) ह्या तंत्रांवरवीं रोग्याक हिप्नोटिक ट्रान्स अवस्थेंत हाडटा. ही अवस्था झोप आनी जागेपण हांचेमदींची एक अवस्था आसता.
 
रोग्याची विश्रांत अवस्था खोल जाल्या उपरांत, थेरपीस्ट विशिश्ट सूचना दिवंक लागता. दादले: "तुमी आतां एका दाराकडेन वचताय... तें दार उगडातकच तुमकां मागील एक घडणूक दिसतली..." अशे निर्देश दितात. रोग्याक मागील एका काळांतल्या घडणुकेचेर भोवमत करपाक सांगतात, चड करून ते वर्तमान जिवीतांतल्या समस्येकडेन संबंदीत आसता. रोगी त्या घडणुकेचें वर्णन, तेथल्या लोकांचें वर्णन, भाशा, पोशाख, भावना हांचे विशीं सांगता. थेरपीस्ट ह्या अनुभवाचेर संवाद सादून, ताचो अर्थ लावपाचो यत्न करता आनी रोग्याक तो अनुभव "प्रोसेस" करपाक मदत करता. सेशन चेडल्या उपरांत, रोग्याक त्या अनुभवाचेर चर्चा करपाक वेळ दिलो जाता.


== प्रकार ==
== प्रकार ==
रीग्रेशन हिप्नोसिस के कई प्रकार बा:
* '''एज रीग्रेशन (Age Regression):''' इसमें व्यक्ति के ओकरा के मौजूदा जनम के बचपन या कौनों खास उमिर में ले जाइल जाला। ई अक्सर बीता के दबल भूलल घटना (Repressed Memory) के सामने लावे खातिर इस्तेमाल होला।
* '''पास्ट लाइफ रीग्रेशन (PLR):''' इहो ऊपर बतावल गइल बा, इसमें पिछला जनम के अनुभव कइल जाला। भारत में पुनर्जन्म के मान्यता होखे के कारण ई प्रकार खासा लोकप्रिय बा।
* '''लाइफ बिटवीन लाइफ्स रीग्रेशन (LBL):''' ई एगो गहिरा आध्यात्मिक प्रक्रिया हवे जेह में व्यक्ति के दो जनम के बीच के अवस्था, यानी आत्मिक दुनिया (Spirit World), में ले जाइल जाला। इहाँ ओ आत्मा के ग्रुप (Soul Group), स्पिरिट गाइड (Spirit Guide), आ जनम के उद्देश्य (Life Purpose) के बारे में जानकारी मिल सकेला।


* '''वय रेग्रेसन''': ह्या पद्दतींत, रोग्याक ताच्या ह्या जल्मांतल्या ल्हानपणाच्या काळांत भोवमत करपाक मार्गदर्शन केल्लें आसता. हे चड करून मागील मानसीक आघात (ट्रॉमा), दुख्खाचेर भोवमत करपा खातीर वापरतात, जे ताच्या स्मृतींत दबिल्ले आसतात पूण ताचे वर्तमान वागणुकेचेर परिणाम करतात.
== वैज्ञानिक नजरिया ==
 
वैज्ञानिक समुदाय रीग्रेशन हिप्नोसिस, खासकर पास्ट लाइफ रीग्रेशन, के प्रति संशयवादी (Skeptical) बा। कई वैज्ञानिक ई मानेला कि हिप्नोसिस के अवस्था में दिहल अनुभव "कन्फैब्युलेशन" (Confabulation) हो सकेला, यानी दिमाग द्वारा गढ़ल कहानी, जेकरा में सच्चाई आ कल्पना के मिलावट होला। ई अनुभव फिल्म, किताब, बचपन में सुनल कहानी, या अवचेतन मन के डर आ इच्छा से प्रभावित हो सकेला।
* '''पास्ट लाइफ रेग्रेसन (PLR)''': ह्या पद्दतींत, रोग्याक ह्या जल्मा पयलींच्या जिवीतांत भोवमत करपाक मार्गदर्शन केल्लें आसता. अशे मानतात की वर्तमान जिवीतांतल्यो केन्नाय केन्ना समस्यो, दुखणीं, फोबिया हे मागील जल्मांतल्या अनुभवांकडेन संबंदीत आसूं येतात. ह्या अनुभवांचो अर्थ लावून, तांचे निराकरण करपाचो यत्न केल्लो जाता.
 
* '''लाइफ बिटवीन लाइव्हज (LBL)''': ही मायकेल न्यूटन हाणें विकसीत केल्ली एक विशेश पद्दत. हेथें, रोग्याक मरणा उपरांतच्या आध्यात्मिक लोकांत (स्पिरिच्युअल रिअल्म) भोवमत करपाक मार्गदर्शन केल्लें आसता. हे प्रक्रिया आत्म्याच्या उद्देशा, आत्म्याच्या गटां (सोल ग्रुप्स), आनी जल्म निवडी विशींच्या संकल्पनांकडेन संबंदीत आसता. ही पद्दत निव्वळ चिकित्सा पसून आध्यात्मिक जिज्ञासा पुराय करपा खातीर चड वापरतात.


== वैज्ञानिक दृष्टीकोन ==
हालाँकि, कुछ शोधकर्ता एह बात पर जोर देला कि कई केस में मरीज लोग ऐसन ऐतिहासिक या निजी जानकारी देवेला जे ओकरा के वर्तमान जनम में जानकारी ना होखे के चाहीं। फेर भी, ई बिसय "पैरासाइकोलॉजी" (Parapsychology) के दायरा में आवेला आ मुख्यधारा के विज्ञान द्वारा पूरा तरह से स्वीकार नइखे भइल।


वैज्ञानिक समुदायांत, रेग्रेसन हिप्नोसिस, विशेश करून पास्ट लाइफ रेग्रेसन, विवादास्पद विशय आसा. बहुतांश पारंपारिक वैज्ञानिक आनी मनोवैज्ञानिक हे पद्दतीक '''सायंटिफिक सपोर्ट''' (वैज्ञानिक आधार) ना अशें मानतात. तांचें मत आसा की हिप्नोसिसाच्या अवस्थेंत दिसपी "मागील जिवीतां" हे '''कन्फॅब्युलेशन''' (मनान रचिल्ले प्रसंग), '''फॉल्स मेमरी''' (खोटे स्मरण), '''कल्पनारम्य कथा''', वा सांस्कृतीक आनी धार्मिक विश्वासांतल्यान येवपी सूचना आसूं येतात.
== पुनर्जन्म शोध (Reincarnation Research) ==
भारत पुनर्जन्म के शोध के एगो प्रमुख केंद्र रहल बा। '''डॉ. इयान स्टीवेन्सन''' (Dr. Ian Stevenson) नामक अमेरिकी मनोचिकित्सक भारत समेत कई देश में बच्चा लोग के पिछला जनम के दावे के वैज्ञानिक अध्ययन कइलेन। ओ हजारों केस इकट्ठा कइलेन जेह में बच्चा लोग ओकरा के पिछला जनम के परिवार, घर, आ मौत के विवरण दिहलें, जेकरा के बाद में सत्यापित (Verify) कइल गइल। ओकर काम के आगे '''डॉ. जिम टकर''' (Dr. Jim Tucker) अमेरिका में जारी रखलें। भारत में भी, कई संस्थान आ शोधकर्ता एह बिसय पर काम करत बाने। एह शोध के रीग्रेशन हिप्नोसिस से अलग मानल जाला, काहें कि इहाँ बच्चा लोग बिना हिप्नोसिस के अपने आप याद देवेला।


तशेंच, हिप्नोसिस ही अवस्था व्यक्तीक अतिशय सूचनाशील बनयता, जाचे कारणान थेरपीस्टच्यो सूचना वा रोग्याच्योच आशा-अपेक्षा त्या अनुभवांचे रूप घेतात अशें ते सांगतात. मेडिकल सायन्स हिप्नोसिसाक दुख्खा कमी करप, चेव विसरप, आनी कांय मानसीक समस्यांचे निवारण करपा खातीर एक मान्य तंत्र मानता, पूण पुनर्जल्मा विशींचे दावे ते वैज्ञानिक पुरावे ना म्हूण नाकारतात.
== भारत में प्रचलन आ व्यवहार ==
भारत में रीग्रेशन हिप्नोसिस के प्रति रुचि बढ़त जा रहल बा। दिल्ली, मुंबई, बैंगलोर, चेन्नई जइसे बड़ शहर सभ में कई प्रशिक्षित हिप्नोथेरेपिस्ट मिल जाईहें जे रीग्रेशन थेरेपी देवेला। कुछ भारतीय चिकित्सक आ आध्यात्मिक गुरु ई तकनीक के अपना काम में शामिल कइले बाने। भारतीय दर्शन, जइसे कि [[हिंदू धर्म]] आ [[बौद्ध धर्म]], में पुनर्जन्म ([[संसार (बौद्ध धर्म)|संसार]]) आ कर्म के सिद्धांत मुख्य बिसय बा। एही से, जब कोई व्यक्ति पास्ट लाइफ रीग्रेशन में अपना पिछला जनम देखेला, त ओकरा के एह बात के समझ में आसानी से आ जाला कि ओकरा के वर्तमान जीवन के परिस्थिति ओकरा के पहिले के कर्म से कइसे जुड़ल बा।


== पुनर्जल्मा संशोधन आनी भारतीय संस्कृती ==
भारत में कई लोकप्रिय हिप्नोथेरेपिस्ट बाने, जिनहन के काम मीडिया में भी देखावे के मिलेला। हालाँकि, ई क्षेत्र अभी लगभग अनियमित (Unregulated) बा, आ ग्राहक के सावधानी बरतन के जरूरत बा।


भारतांत, [[पुनर्जल्मा]] ही संकल्पना हिंदू, बौद्ध, जैन आनी शीख धर्मांतल्या मूळ तत्वांतल्यान येवपी आसा. '''कर्म''' आनी '''मोक्ष''' ह्यो संकल्पना पुनर्जल्माच्या चक्राकडेन नातें आशिल्ल्यो आसात. ह्या सांस्कृतीक पार्श्वभूमीक लागून, भारतांत पास्ट लाइफ रेग्रेसन विशींची स्विकृती आनी रस चड आसा.
== कानूनी आ नैतिक बिचार (Legal and Ethical Considerations) ==
भारत में हिप्नोथेरेपी के प्रैक्टिस पर नियमन (Regulation) साफ-साफ नइखे। [[मनोचिकित्सक]] (Psychiatrist) या [[मनोवैज्ञानिक]] (Psychologist) के डिग्री बिना भी कोई भी अपने आप के हिप्नोथेरेपिस्ट कहि सकेला। एही से, कौनों थेरेपिस्ट के चुनते समय ओकरा के योग्यता, प्रशिक्षण, आ अनुभव के जांच करे जरूरी बा।


भारतीय तत्वगिन्यानी आनी योगी सद्यां पासून पुनर्जल्मा विशीं बोलत आयिल्ले आसात. आधुनिक काळांत, '''डॉ. इयान स्टीव्हनसन''', एक अमेरिकन मनोवैज्ञानिक, हाणें भारत सहित विस्वभर पुनर्जल्मा विशींचें संशोधन केलां. ताणें अशा बाळांचेर अभ्यास केलो जे आपल्या मागील जिवीताचें स्मरण सांगताले. ताणें ह्या प्रकरणांची तपासणी करून, तांचे वैज्ञानिक नों
नैतिक रूप से, एगो जिम्मेदार थेरेपिस्ट के चाहीं कि ओ मरीज के जबरन कौनों दिशा में ना ले जाय, ना तो ओकरा के अनुभव के खारिज करे, ना ओकरा पर जबरदस्ती विश्वास करावे। गहिरा ट्रान्स के अवस्था में मरीज बहुत संवेदनशील (Suggestible) हो जाला, एही से थेरेपिस्ट के बहुत संवेदनशीलता (Sensitivity) के स

Revision as of 08:34, 1 April 2026

रीग्रेशन हिप्नोसिस (अंग्रेजी: Regression Hypnosis) एगो विशेष प्रकार के हिप्नोसिस तकनीक हवे जेकरा में व्यक्ति के हिप्नोटिक ट्रान्स की अवस्था में ले जाइल जाला आ ओकरा के वर्तमान समय से पीछे, यानी बचपन या फिर पिछला जनम (Past Life) में "रीग्रेस" या वापस ले जाइल जाला। ई प्रक्रिया मनोचिकित्सा (Psychotherapy) के एगो रूप मानल जाला, जेकर मकसद वर्तमान समस्या, फोबिया, या शारीरिक लक्षण (Symptoms) के मूल कारण के पता लगावल होला, जे अक्सर बीता समय के दबल घटना या ट्रॉमा से जुड़ल होला। भारतीय संस्कृति में पुनर्जन्म (Reincarnation) के मान्यता गहिराई से जुड़ल बा, एही से रीग्रेशन थेरेपी के प्रति लोगन के रुचि आ स्वीकार्यता कुछ खास बा।

परिभाषा

रीग्रेशन हिप्नोसिस एगो ऐसन तरीका हवे जेकरा में हिप्नोथेरेपिस्ट (Hypnotherapist) मरीज के गहिरा आराम (Deep Relaxation) आ ट्रान्स की अवस्था में ले जाला। ई अवस्था में मरीज के चेतना (Conscious Mind) शांत हो जाला आ अवचेतन मन (Subconscious Mind) सक्रिय हो जाला। एकरा बाद थेरेपिस्ट मरीज के समय के पीछे ले जाला, कौनों खास उमिर या घटना पर ध्यान केंद्रित करवा के। ई "एज रीग्रेशन" (Age Regression) हो सकेला, जेह में बचपन के याद वापस आवेला, या फिर "पास्ट लाइफ रीग्रेशन" (Past Life Regression - PLR) हो सकेला, जेह में व्यक्ति ओह समय के बिबरन देवेला जे ओकर मौजूदा जनम से पहिले के होखे। कुछ उन्नत प्रकार में "लाइफ बिटवीन लाइफ्स" (Life Between Lives - LBL) थेरेपी भी होला, जेह में दो जनम के बीच के आध्यात्मिक अवस्था के अनुभव करावल जाला।

इतिहास

रीग्रेशन हिप्नोसिस के आधुनिक अवधारणा के विकास 20वीं सदी में भइल। शुरुआती प्रयोग मोरे बर्नस्टाइन (Morey Bernstein) नामक अमेरिकी बिजनेसमैन आ हिप्नोथेरेपिस्ट कइलेन। सन् 1952 में, ओ "ब्राइडी मर्फी" (Bridey Murphy) नामक महिला के हिप्नोसिस कइलेन आ ओकरा के 19वीं सदी के आयरलैंड में रहल एगो महिला के जीवन के बिबरन देवे के अनुभव भइल। ई केस बहुत चर्चित भइल आ किताब आ फिलिम बनल, जेकरा से पश्चिमी दुनिया में पास्ट लाइफ रीग्रेशन के चर्चा शुरू भइल।

बाद में, ब्रायन वीस (Brian Weiss) नामक अमेरिकी मनोचिकित्सक (Psychiatrist), जे पहिले पारंपरिक दवाई के डॉक्टर रहलें, एगो मरीज "कैथरीन" के इलाज के दौरान पास्ट लाइफ रीग्रेशन के अनुभव कइलेन। ओकर मरीज के वर्तमान डर आ चिंता के जड़ पिछला जनम में लागल। ई अनुभव ओहिना के जीवन बदल दिहलस आ उनुका के बहुत प्रसिद्ध किताब "मेनी लाइव्स, मेनी मास्टर्स" (1988) लिखले पर प्रेरित कइलस। ई किताब दुनिया भर में, खासकर भारत में, बहुत लोकप्रिय भइल।

माइकल न्यूटन (Michael Newton) एगो अउरी प्रमुख हस्ती रहलें जिनकर काम "लाइफ बिटवीन लाइफ्स" (LBL) पर केंद्रित रहल। ओ अपना किताब "जर्नी ऑफ द सोल" में ई बतवलें कि कइसे आत्मा (Soul) दो जनम के बीच के दुनिया (Spirit World) में रहेला आ कइसे ओ अपना अगिला जनम के योजना बनावेला।

डोलोरेस कैनन (Dolores Cannon) एगो अमेरिकी हिप्नोथेरेपिस्ट रहली जिनकर "क्यूएचएचटी" (QHHT - Quantum Healing Hypnosis Technique) तकनीक बहुत प्रसिद्ध भइल। ई तकनीक गहिरा ट्रान्स में पास्ट लाइफ्स के साथ-साथ "उच्च चेतना" (Higher Consciousness) या "सबकॉन्शियस" से सलाह लेवे पर केंद्रित बा। ओकर किताब सभ के भारत में भी बहुत पाठक बा।

काम करे के तरीका (मेथडोलॉजी)

रीग्रेशन थेरेपी के सत्र आमतौर पर कई घंटा लमहा चलेला। पहिला चरण में, थेरेपिस्ट मरीज से ओकर समस्या आ लक्ष्य के बारे में बातचीत करेला। फिर ओ मरीज के आरामदायक पोजीशन में बैठा या लेटा देला आ हिप्नोसिस के इंडक्शन (Induction) शुरू करेला। ई इंडक्शन में धीरे-धीरे सांस लेवे, मांसपेशी के आराम आ मानसिक शांति पर जोर दिहल जाला।

जब मरीज गहिरा ट्रान्स में पहुँच जाला, थेरेपिस्ट ओकरा के समय के पीछे ले जाए के निर्देश देवेला। जइसे कि "अब हम समय के पीछे जा रहल बानी... अब आप पाँच साल के बच्चा बन गइल बानी..." या "आप एगो ऐसन दरवाजा देख रहल बानी जे आपके पिछला जनम में ले जाए वाला बा..."। मरीज एह अनुभव के बिबरन देवेला, कभी-कभी भावना (Emotions) के साथ, आ कभी-कभी अउरी जनम के भाषा (Foreign Language) में भी बोल सकेला, जेकरा के "जेनोग्लॉसी" (Xenoglossy) कहल जाला। सत्र के अंत में, थेरेपिस्ट मरीज के वर्तमान में वापस ले आवेला आ ओकरा के अनुभव के बारे में चर्चा करेला, एह बात पर ध्यान देवेला कि ई याद सभ वर्तमान समस्या से कइसे जुड़ल बा।

प्रकार

रीग्रेशन हिप्नोसिस के कई प्रकार बा:

  • एज रीग्रेशन (Age Regression): इसमें व्यक्ति के ओकरा के मौजूदा जनम के बचपन या कौनों खास उमिर में ले जाइल जाला। ई अक्सर बीता के दबल भूलल घटना (Repressed Memory) के सामने लावे खातिर इस्तेमाल होला।
  • पास्ट लाइफ रीग्रेशन (PLR): इहो ऊपर बतावल गइल बा, इसमें पिछला जनम के अनुभव कइल जाला। भारत में पुनर्जन्म के मान्यता होखे के कारण ई प्रकार खासा लोकप्रिय बा।
  • लाइफ बिटवीन लाइफ्स रीग्रेशन (LBL): ई एगो गहिरा आध्यात्मिक प्रक्रिया हवे जेह में व्यक्ति के दो जनम के बीच के अवस्था, यानी आत्मिक दुनिया (Spirit World), में ले जाइल जाला। इहाँ ओ आत्मा के ग्रुप (Soul Group), स्पिरिट गाइड (Spirit Guide), आ जनम के उद्देश्य (Life Purpose) के बारे में जानकारी मिल सकेला।

वैज्ञानिक नजरिया

वैज्ञानिक समुदाय रीग्रेशन हिप्नोसिस, खासकर पास्ट लाइफ रीग्रेशन, के प्रति संशयवादी (Skeptical) बा। कई वैज्ञानिक ई मानेला कि हिप्नोसिस के अवस्था में दिहल अनुभव "कन्फैब्युलेशन" (Confabulation) हो सकेला, यानी दिमाग द्वारा गढ़ल कहानी, जेकरा में सच्चाई आ कल्पना के मिलावट होला। ई अनुभव फिल्म, किताब, बचपन में सुनल कहानी, या अवचेतन मन के डर आ इच्छा से प्रभावित हो सकेला।

हालाँकि, कुछ शोधकर्ता एह बात पर जोर देला कि कई केस में मरीज लोग ऐसन ऐतिहासिक या निजी जानकारी देवेला जे ओकरा के वर्तमान जनम में जानकारी ना होखे के चाहीं। फेर भी, ई बिसय "पैरासाइकोलॉजी" (Parapsychology) के दायरा में आवेला आ मुख्यधारा के विज्ञान द्वारा पूरा तरह से स्वीकार नइखे भइल।

पुनर्जन्म शोध (Reincarnation Research)

भारत पुनर्जन्म के शोध के एगो प्रमुख केंद्र रहल बा। डॉ. इयान स्टीवेन्सन (Dr. Ian Stevenson) नामक अमेरिकी मनोचिकित्सक भारत समेत कई देश में बच्चा लोग के पिछला जनम के दावे के वैज्ञानिक अध्ययन कइलेन। ओ हजारों केस इकट्ठा कइलेन जेह में बच्चा लोग ओकरा के पिछला जनम के परिवार, घर, आ मौत के विवरण दिहलें, जेकरा के बाद में सत्यापित (Verify) कइल गइल। ओकर काम के आगे डॉ. जिम टकर (Dr. Jim Tucker) अमेरिका में जारी रखलें। भारत में भी, कई संस्थान आ शोधकर्ता एह बिसय पर काम करत बाने। एह शोध के रीग्रेशन हिप्नोसिस से अलग मानल जाला, काहें कि इहाँ बच्चा लोग बिना हिप्नोसिस के अपने आप याद देवेला।

भारत में प्रचलन आ व्यवहार

भारत में रीग्रेशन हिप्नोसिस के प्रति रुचि बढ़त जा रहल बा। दिल्ली, मुंबई, बैंगलोर, चेन्नई जइसे बड़ शहर सभ में कई प्रशिक्षित हिप्नोथेरेपिस्ट मिल जाईहें जे रीग्रेशन थेरेपी देवेला। कुछ भारतीय चिकित्सक आ आध्यात्मिक गुरु ई तकनीक के अपना काम में शामिल कइले बाने। भारतीय दर्शन, जइसे कि हिंदू धर्मबौद्ध धर्म, में पुनर्जन्म (संसार) आ कर्म के सिद्धांत मुख्य बिसय बा। एही से, जब कोई व्यक्ति पास्ट लाइफ रीग्रेशन में अपना पिछला जनम देखेला, त ओकरा के एह बात के समझ में आसानी से आ जाला कि ओकरा के वर्तमान जीवन के परिस्थिति ओकरा के पहिले के कर्म से कइसे जुड़ल बा।

भारत में कई लोकप्रिय हिप्नोथेरेपिस्ट बाने, जिनहन के काम मीडिया में भी देखावे के मिलेला। हालाँकि, ई क्षेत्र अभी लगभग अनियमित (Unregulated) बा, आ ग्राहक के सावधानी बरतन के जरूरत बा।

कानूनी आ नैतिक बिचार (Legal and Ethical Considerations)

भारत में हिप्नोथेरेपी के प्रैक्टिस पर नियमन (Regulation) साफ-साफ नइखे। मनोचिकित्सक (Psychiatrist) या मनोवैज्ञानिक (Psychologist) के डिग्री बिना भी कोई भी अपने आप के हिप्नोथेरेपिस्ट कहि सकेला। एही से, कौनों थेरेपिस्ट के चुनते समय ओकरा के योग्यता, प्रशिक्षण, आ अनुभव के जांच करे जरूरी बा।

नैतिक रूप से, एगो जिम्मेदार थेरेपिस्ट के चाहीं कि ओ मरीज के जबरन कौनों दिशा में ना ले जाय, ना तो ओकरा के अनुभव के खारिज करे, ना ओकरा पर जबरदस्ती विश्वास करावे। गहिरा ट्रान्स के अवस्था में मरीज बहुत संवेदनशील (Suggestible) हो जाला, एही से थेरेपिस्ट के बहुत संवेदनशीलता (Sensitivity) के स