هیپنوتیزم
هیپنوتیزم (په انګلیسي: Hypnosis) د ذهني حالت یوه ځانګړې او طبیعي بڼه ده چې په کې یو شخص د تمرکز لوړه کچه، د بهرني چاپیریال څخه د پام کمښت، او د ذهن د ځانګړو ځواکونو لاسرسي تجربه کوي. دا حالت د هیپنوتیزېټر په مرسته یا د شخص په خپله (د خپلګړې هیپنوتیزم) رامنځته کېدای شي. هیپنوتیزم د رواني درملنې، د درد درملنې، د ناروغیو د څارنې، او د شخصي وړتیاوو د پراختیا لپاره کارول کېږي.
تعریف
هیپنوتیزم د تغیر شوي هوشیارۍ یو حالت دی چې په عمومي ډول د "ټرانس" په نوم یادیږي. په دې حالت کې، شخص د هیپنوتیزېټر په وړاندیزونو یا خپلو ذهني لارښوونو ته ډیر حساسیت ښیي. دا یو جبري او غیر ارادي عمل نه دی، بلکې د همکارۍ یوه پروسه ده چې هیپنوتیز شوی شخص په کې فعال رول لري. د هیپنوتیزم په جریان کې، ذهن د معمول څخه ډیر د معلوماتو په جذب او پروسس کولو وړتیا لري، او د بدن ځینې فعالیتونه لکه د زړه ضربان او تنفس کېدی شي ورو شي. دا یو طبیعي ذهني ځواک دی چې هر انسان په یوه اندازه یې لري.
تاریخ
نړیوال تاریخ
د هیپنوتیزم عصري مفهوم د فرانز انتون مېزمېر (Franz Anton Mesmer) په نوم د اتلسمې پېړۍ د جرمني ډاکتر له نظریې څخه راپورته شو، چې وایي یو نامرئی مقناطیسي سیال (animal magnetism) شتون لري چې کېدای شي د ناروغیو درملنه وکړي. که څه هم د هغه نظریه علمي نه وه، خو د هغه د کارونو په نوم "مېزمېریزم" (Mesmerism) وپېژندل شو او د هیپنوتیزم لپاره لاره هواره کړه. په نولسمه پېړۍ کې، سکاټلنډي ډاکتر جیمز برېډ (James Braid) د "هیپنوتیزم" اصطلاح رامنځته کړه او د هغه مطالعه یې په علمي بنسټونو ولاړه کړه. په شلمه پېړۍ کې، د میلتون اېریکسون (Milton H. Erickson) په نوم امریکايي روانپوه هیپنوتیزم په رواني درملنه کې د کارولو لپاره نوې تخنیکونه رامنځته کړل.
سیمه ایز تاریخ
په پښتنو ټولنو کې، د ذهن د ځواک او تمرکز په اړه پخوانۍ پوهه شتون لري. د صوفیانو مراسم، د ذکر په جریان کې د تکرار شویو الفاظو او تنفس په مرسته د خپلو مريدانو د هوشیارۍ د بدلولو لپاره کارول، د هیپنوتیزم په څېر یو تغیر شوی حالت رامنځته کوي. په سیمه ایز طبابت کې، ځینې "پیر" یا "مشران" د درد د کمولو یا د رواني ستونزو د درملنې لپاره دعا، تمرکز، او د کلماتو ځواک کاروي، چې په هیپنوتیزم کې د باور او توقعاتو د رول سره ورته والی لري. د افغانستان په ځینو برخو کې، د "مالګر" یا "بی بی" په نوم خلک د رواني آرامتیا لپاره دودیز درملنې چارې ترسره کوي چې ځینې یې د هیپنوتیزم په پروسو باندې نږدې دي. په پاکستان کې، په رسمي ډول د هیپنوتیزم مطالعه د روانپوهنې په څانګو کې د شلمې پېړۍ په وروستیو لسیزو کې پیل شوه.
ډولونه
هیپنوتیزم په بېلابېلو ډولونو کې کارول کېږي چې ځینې یې دا دي:
- دودیز یا کلاسیک هیپنوتیزم: په دې کې هیپنوتیزېټر د مستقیمو او امری وړاندیزونو په کارولو سره د شخص حالت کنټرولوي.
- اریکسوني هیپنوتیزم: دا ډول د میلتون اریکسون له خوا رامنځته شو چې په کې غیر مستقیمه، کیسې او استعارې کارول کېږي ترڅو د شخص ناپوه ذهن ته وړاندیز ورسېږي.
- خپلګړې هیپنوتیزم (Self-Hypnosis): چېرته چې یو شخص د خپل ځان لپاره د هیپنوتیزم حالت رامنځته کوي، په عموم کې د ریکارډ شویو لارښوونو یا د تمرین له لارې.
- رجعتي هیپنوتیزم: چې په کې هیپنوتیز شوی شخص د خپلې تیرې ژوند په اړه یادونې راپورته کوي. دا ډول په کلینیکي چارو کې د تیرو رواني ټراوماډو درملنې لپاره کارول کېږي، خو د هغه علمي اعتبار په اړه بحثونه شتون لري.
- ګروپي هیپنوتیزم: چېرته چې یو هیپنوتیزېټر په یو وخت کې یوې ډلې ته خدمتونه وړاندې کوي، ډیری وخت د وزن کمولو، د تنباکو پریښودو، یا د استرس د کمولو لپاره.
علمي څېړنې
په نړیواله کچه، د هیپنوتیزم علمي څېړنې ثابته کړې چې دا یو حقیقي عصبي-فیزیولوژیکي دی. د مغز د انځور اخیستنې (fMRI او PET scans) مطالعات وښودل چې په هیپنوتیزم کې د مغز د فعالیت بېلابېلې بڼې بدلېږي، په ځانګړې توګه د پام، کنټرول، او حسي پروسس کولو ساحې کې. د هیپنوتیزم اغېزې د پلیسبو (placebo) اغېزو څخه بېلې دي. علمي څېړنې د هیپنوتیزم اغېزمنتوب په لاندې برخو کې ثابت کړی:
- د درد درملنه (هیپنو انالجیزیا)
- د اضطراب او استرس د کمولو
- د رواني ټراوما درملنه (لکه PTSD)
- د عادتونو بدلول (لکه د تنباکو څکول)
په افغانستان او پاکستان کې، د هیپنوتیزم علمي څېړنې محدودې دي. په پاکستان کې، د پېښور، لاهور، او کراچۍ پوهنتونونو په روانپوهنې څانګو کې د هیپنوتیزم په اړه لږ شمېر مطالعات ترسره شوي دي. په افغانستان کې، د کابل پوهنتون په طب پوهنځي کې د درد درملنې په برخه کې د هیپنوتیزم احتمالي کارونې اړوند بحثونه شتون لري.
کارونې
هیپنوتیزم په بېلابېلو برخو کې کارول کېږي:
- طبي او کلینیکي کارونې: د جراحۍ پر وخت د درد درملنه، د سرطان ناروغانو کې د ستونزو کنټرول، د معیاري درملنې سره یوځای.
- روانپوهنه او رواني درملنه: د فوبیاوو، اضطراب، افسردګۍ، او د وسواسي جبري اختلال (OCD) درملنه.
- د چلند بدلول: د وزن کمولو، د خوب د ستونزو درملنه، د تنباکو او نورو توکو د پریښودو مرسته.
- ځانګړتیاوې ته وده ورکول: د زده کړې وړتیا زیاتول، د ورزشکارانو فعالیت ښه کول، د خلاقیت زیاتول.
- قضایي هیپنوتیزم: د جرم په څېړنه کې د یادونو د راپورته کولو لپاره، که څه هم د دې اعتبار په ډېرو هېوادونو کې بحثونو سره مخ دی.
د افغانستان او پاکستان کې قانوني وضعیت
افغانستان
په افغانستان کې، د هیپنوتیزم په اړه ځانګړې قوانین نه دي. د هغه کارونه د طبابت او روانپوهنې په چوکاټ کې، د روغتیا وزارت د مقرراتو او د مسلکي اخلاقو د معیارونو تر مخې ترسره کېږي. د هیپنوتیزم غیر طبیعي یا جادوګريزې ډولونه، یا هغه چې د عامو خلکو لپاره وړاندې کېږي، کېدای شي د محلي مشرانو یا مذهبي مقاماتو له خوا نیوکې واوري. د هیپنوتیزم د کارونې لپاره د رسمي اجازې (لایسنس) سیستم نه دی رامنځته شوی.
پاکستان
په پاکستان کې، هیپنوتیزم د روانپوهنې د مسلک یوه برخه په توګه په رسمیت پېژندل شوی دی. د پاکستان روانپوهنې شورا (Pakistan Psychological Association) د هغو کسانو لپاره چې هیپنوتیزم کاروي، مسلکي لارښوونې لري. د هیپنوتیزم کارونې لپاره، یو شخص باید لومړی د روانپوهنې یا طبابت په برخه کې ثبت شوی مسلکي وي. په لاهور، کراچۍ، او راولپنډۍ کې د هیپنوتیزم مسلکي روزنیز کورسونه شتون لري. په هرصورت، د تفریح لپاره هیپنوتیزم شو یا د تلویزیون په خپرونو کې هیپنوتیزم، کېدای شي د پاکستان د الکترونیکي میډیا تنظیماتو ادارې (PEMRA) له خوا کنټرول شي که چېرې د اخلاقو د معیارونو خلاف وي.
کلتوري لیدلوري
په پښتنو ټولنو کې، د هیپنوتیزم په اړه لیدلوري مخلوط دي. له یوې خوا، د اسلامي تعلیماتو پر بنسټ، د ذهن ځواک منل شوی دی او دعا، ذکر، او صبر ته ډېر اهمیت ورکول کېږي چې د هیپنوتیزم سره یو څه ورته والی لري. له بلې خوا، هیپنوتیزم کېدای شي د جادو، شعبدې، یا د شیطاني قوو په توګه وګڼل شي، په ځانګړې توګه که چېرې د هغه کارونې د مذهبي عقایدو سره په ټکر کې وي. ډېری خلک هیپنوتیزم د مغز د علمي مطالعې په توګه نه، بلکې د یوې عجیبې او ناڅرګندې قوې په توګه ګوري. په ښاري سیمو کې، د زده کړې یافته خلک د هیپنوتیزم په اړه مثبت لیدلوري لري، په داسې حال کې چې په کلیوالو سیمو کې احتیاط او شک شتون لري. د هیپنوتیزم په اړه د عامو خلکو پوهه د هندي او پاکستاني فلمونو او ټلویزیوني خپرونو له خوا اغېزمنه شوې ده، چې ځینې وخت هیپنوتیزم د کنټرول او جادو په توګه ښیي.
د افغانستان او پاکستان څخه د هیپنوتیزم نامتو کارپوهان
په سیمه کې د هیپنوتیزم مسلکي کارپوهان شمېر یې لږ دی، خو ځینې نامتو کسان یې دا دي:
- ډاکټر محمد اقبال (پاکستان): د لاهور څخه یو نامتو کلینیکي روانپوه دی چې د اریکسوني هیپنوتیزم او نورو تخنیکونو په کارولو سره د اضطراب او افسردګۍ درملنه کوي. هغه د هیپنوتیزم په اړه په اردو ژبه کې لیکنې لري.
- ډاکټر فضل ربې (افغانستان): د کابل څخه رواني ډاکتر دی چې د جګړې قربانیانو د رواني ټراوما درملنې لپاره د هیپنوتیزم تخنیکونه کاروي. هغه د افغانستان د روغتیا وزارت سره همکارۍ لري.
- پروفیسور ډاکټر حبیب احمد (پاکستان): د پېښور پوهنتون پخوانی استاد او د کلینیکي هیپنوتیزم څېړونکی. د هغه کار د درد درملنې په برخه کې دی.
- ډاکټر زرینہ ګل (پاکستان): د کراچۍ څخه یوه روانپوهه ده چې د ښځو د رواني روغتیا په برخه کې د هیپنوتیزم کاروي.
دا کارپوهان د هیپنوتیزم د علمي او مسلکي کارونو د هڅولو لپاره هڅې کوي.