Гипноз
Гипноз (аз юнонӣ: ὕπνος — «хоб») — як ҳолати махсуси равонӣ (ҳиссиётӣ) аст, ки дар он фард ба суханони гипнотизёр (гипнолог) ҳусни интиқол ва таваҷҷуҳи баланд дорад ва қобилияти идроки критикии худро коҳиш медиҳад. Дар ин ҳолат, имконияти бозгашт ба хотироти дар пинҳон ниҳоншуда ва инчунин тағйири баъзе рафторҳо мумкин мегардад. Гипнозро ҳамчун усули табобатӣ дар рамзи гипнотерапия истифода мебаранд.
Таъриф
Гипноз як ҳолати табаддулоти виҷдон аст, ки ба воситаи раванди «индуксия» ба вуҷуд меояд. Дар ин раванд, гипнолог ба муштарӣ ё бемор тавассути сухан ва рафтор таъсир расонда, ӯро ба ҳолати афзоишёфтаи таваҷҷуҳ ва ҳусни пазируфт меорад. Ҳолати гипноз ба хоб монанданд, аммо фард хоб нест ва дар ҳолати бетанаффус қарор надорад; ӯ метавонад суханони гипнологро бишунавад ва ба онҳо посух диҳад. Гипнозро набояд бо ҳолатҳои махсуси дигар, монанди транси ибодатӣ дар тасаввуф ё ҳолатҳое, ки дар рақси суфиёна пайдо мешаванд, иштибоҳ гирифт.
Таърих
Таърихи ҷаҳонӣ
Истифодаи усулҳои ба гипноз монанд ба замони бостон, ба хусус дар Миср, Юнон ва Рум, мерасад. Дар асри XVIII, дар Аврупо, табиби олмонӣ Франс Антон Месмер назарияи «магнетизми ҳайвонӣ»-ро пешниҳод кард, ки пешгузашти илмии гипноз ба ҳисоб меравад. Дар асри XIX, ҳакимон англис Ҷеймс Брейд истилоҳи «гипноз»-ро ба илм ворид кард ва онро ба воситаи таваҷҷуҳ ба як объекти дурахшон тавсиф намуд. Корҳои навбатии Жан-Мартен Шарко, Ипполит Бернҳейм ва Зигмунд Фрейд ба рушди гипноз ва психотерапия таъсири бузург расониданд.
Таърихи маҳаллӣ дар Тоҷикистон
Дар кишвари мо, таърихи истифодаи гипноз нисбатан нав аст. Дар даврони Шӯравӣ, гипноз ҳамчун як соҳаи илмӣ дар донишгоҳҳои калони Иттифоқ, аз қабили Донишгоҳи давлатии Маскав, таҳсил ва тадқиқ мешуд. Яке аз нахустин касоне, ки гипнозро ба Тоҷикистон овард, Мирзо Ҳасанов буд, ихтиёри психология ва гипнологии Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (ҳозира ДМТ) дар солҳои 70-80 асри гузашта. Вай гипнозро ҳамчун усули ёрирасон дар табобати баъзе касалиҳои равонӣ истифода мекард. Баъдтар, дар солҳои истиқлол, бо кушода шудани марказҳои хусусии психологӣ, истифодаи гипнотерапия васеътар гардид.
Намудҳо =
Гипнозро ба намудҳои зерин ҷудо мекунанд:
- Гипнози классикӣ (суханӣ): Гипнолог тавассути сухан ва дастурҳои муайян муштариро ба ҳолати гипноз меорад.
- Гипнози эриксонӣ: Ба номи табиби амрикоӣ Милтон Эриксон гузошта шудааст. Дар ин усул, дастурҳо ба таври номустақим ва дар шакли ҳикояҳо, ишораҳо ва ташбеҳҳо дода мешаванд.
- Гипнози регрессивӣ: Ин як навъи алоҳидаи гипнотерапия мебошад, ки барои бозгашт ба хотироти гузашта ва ҳалли мушкилоти равонӣ, ки реша дар гузашта доранд, истифода мешавад. Маълумоти бештарро дар мақолаи алоҳида Гипнози регрессивӣ бубинед.
- Гипнози овозаӣ (аудио): Муштарӣ ба воситаи садои гипнолог, ки дар CD ё файли аудио сабт шудааст, ба гипноз медарояд.
- Гипнози худгар (Auto-hypnosis): Фард худ, бе ёрии гипнолог, ба воситаи машқҳои махсус худро ба ҳолати гипноз меорад.
Тадқиқоти илмӣ
Дар саросари ҷаҳон, гипноз мавзӯи тадқиқоти фаъоли илмӣ мебошад. Тадқиқот бо истифода аз тасвири резонанси магнитии функсионалӣ (fMRI) нишон доданд, ки дар ҳолати гипноз тағйироти фаъолӣ дар қисмҳои муайяни мағзи сар, ба монанди кораи пӯсти мағзи сар ва системаи лимбикӣ, ба амал меояд. Ин тағйирот фаъолияти марказҳои идроки критикиро коҳиш дода, ҳусни пазируфти дастурҳоро меафзояд. Дар Тоҷикистон, тадқиқоти васеъ дар ин соҳа вуҷуд надорад, аммо дар кафедраҳои психологияи Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино ва Донишгоҳи славянии Русияву Тоҷикистон ба таври назаррас ба мавзӯъҳои психотерапия, аз ҷумла истифодаи имконноки техникаҳои гипнозӣ, таваҷҷуҳ зоҳир мешавад.
Истифодабарҳо
Гипноз дар соҳаҳои гуногун истифода мешавад:
- Дар тиб (гипнотерапия): Барои муолиҷаи вазъиятҳои ассосӣ, тарси беасос (фобияҳо), исҳол, бӯи бад аз даҳон, тарки тамоку, исҳоли қабз, дилбеҳузурӣ ва дигар мушкилоти психосоматӣ.
- Дар психология: Барои кӯмак ба беморон дар ҳалли озмоишҳои рӯҳӣ, зери об овардани хотироти баъзе воқеаҳо, баланд бардоштани эътимод ба худ.
- Дар ҳунар (гипнози эстрадӣ): Барои тамошобинон дар саҳна, ки дар он гипнолог барои таваҷҷуҳи омма ва намоиши қобилияти гипноз тавассути иҷрои дастурҳои гуногун аз ҷониби иштирокчиён истифода мебарад. Дар Тоҷикистон чунин намуди гипноз дар маъракаҳои махсус ва телевизион намоиш дода мешавад.
- Дар варзиш: Барои такя ба моҳияти равонӣ, тасаввури ҳаракатҳои мукаммал ва бартараф кардани тарс пеш аз мусобиқа.
Вазъияти ҳуқуқӣ дар Тоҷикистон
Дар Қонунгузории Тоҷикистон мақолаи алоҳидае, ки гипнозро танҳо ба таври мустақим танзим кунад, вуҷуд надорад. Аммо, амалиёт бо гипноз ба тартиби умумии фаъолияти тиббӣ ва хидматрасонии психологӣ тобеъ аст. Фаъолияти гипнотерапевтҳо бояд дар асоси Иҷозатномаи давлатӣ барои фаъолияти тиббӣ сурат гирад. Гипнолог бояд дипломи тиббӣ ё психологӣ дошта бошад ва дар соҳаи гипнотерапия таҳсилоти иловагӣ гирифта бошад. Гипнози эстрадӣ низ бояд қоидаҳои умумии ҳуқуқии ҳунарҳои оммавӣ ва ҳимояи аҳволои шахсиятро риоя намояд. Фаъолияти беиҷозат, ки ба зарари саломатии ҷисмонӣ ва равонӣ оварда расонад, мувофиқи моддаҳои Кодекси ҷиноати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷавобгарӣ дорад.
Назарҳои фарҳангӣ
Дар ҷомеаи тоҷик, назар ба гипноз дугона аст. Баъзе онро чун усули муосир ва илмии табобат мепазиранд, дигарон бо таваҷҷуҳ ба анъанаҳои динӣ ва мафҳуми «сеҳр» онро манфӣ арзёбӣ мекунанд. Ислом амалҳоеро, ки ба сиҳр ва ҷоду монанд бошанд, манъ мекунад. Аз ин рӯ, бисёр аҳолии диндор ба гипноз бо шубҳа нигариста, онро ба сиҳр шабоҳат медиҳанд. Аммо, рӯҳониён ва донишмандони диние, ки бо принсипҳои гипноз ошноӣ доранд, таъкид мекунанд, ки гипноз амали физиологӣ ва психологӣ буда, ба сиҳр, ки дар он иштироки ҷиннҳо ва маъбадҳои дигар лозим аст, монанди нест. Барои паҳн кардани маълумоти дуруст дар ин бора, зарурати кори ташвиқотӣ ва таблиғотии васеъ дар расонаҳо ва маҳфилҳои илмӣ-оммавӣ мавҷуд аст.
Гипнологҳои маъруфи тоҷик
- Мирзо Ҳасанов (таваллуд 1940) — яке аз пешгузаштагони соҳаи психология ва гипнология дар Тоҷикистон, муаллими бисёр гипнотерапевтҳои ҳозиразамон.
- Фарҳод Ҷӯраев — психолог, гипнотерапевт, мудири Маркази илмию-амалии «Психея» дар Душанбе, ки дар табобати фобияҳо ва одатҳои мазкур бо истифода аз гипноз ихтисос дорад.
- Нодира Шоева — духтури психотерапевт, ки дар фаъолияти хеш техникаҳои гипнози эриксониро барои табобати афсурдагиҳо ва дигар вазъиятҳои равонӣ истифода мекунад.
- Равшан Саидзода — гипнолог ва тренери шахсӣ, ки семинарҳои омӯзиши гипнози худгарро дар Тоҷикистон баргузор менамояд.