हिप्नोसिस

Template:साचो:म्हत्वाचें लेख हिप्नोसिस ही एक मानसीक प्रक्रिया आसा, जिचे वरवीं एका व्यक्तीक अदीक एकाग्र, केंद्रीत आनी शांत अवस्थेंत हाडटात. ह्या अवस्थेक हिप्नोटिक ट्रान्स अशें म्हणटात. ह्या अवस्थेंत, व्यक्तीची सुचेची प्रक्रिया, भावना आनी संवेदना हांचेर काम करपाची शक्यताय वाडटा. हिप्नोसिस हो शब्द ग्रीक शब्द हिप्नोस (न्हिद) हाचेवयल्यान आयला, पूण हिप्नोसिस हो न्हिदेचो प्रकार न्हय. ती एक विशिश्ट एकाग्रतायेची अवस्था आसा, जिचे वरवीं व्यक्ती आपल्या अंतर्मुखाकडेन आनी सुचेवांगडा संवाद साधूंक शकता.

हिप्नोसिस ही एक प्राचीन पद्दत आसून तिचो उपेग वेगवेगळ्या संस्कृतायनी आरोग्य, धर्मीक आनी आध्यात्मीक हेतूंखातीर केला. आयच्या काळांत, ती एक वैज्ञानीक आनी चिकित्साशास्त्रीय साधन म्हूण मान्यताय प्राप्त आसा.

इतिहास

जागटिक संदर्भ

हिप्नोसिसेचो इतिहास प्राचीन काळासावन सुरू जाता. प्राचीन इजिप्त, ग्रीस आनी रोम हांगासल्ल्या मंदिरांनी 'न्हिदेची उपासना' (Temple Sleep) ह्या पद्दतीचो उपेग रोग बरो करपाखातीर जातालो. १८व्या शेंकड्यांत, जर्मन चिकित्सक फ्रांझ एंटोन मेसमर हाणें 'पशुचुंबकत्व' (Animal Magnetism) ह्या संकल्पनेची थापणूक केली, जिका मागीर 'मेस्मेरिझम' अशें म्हणपाक लागले. पूण, स्कॉटिश चिकित्सक जेम्स ब्रेड (१७९५-१८६०) हाणेंच १८४३ वर्सा 'हिप्नोसिस' ह्या शब्दाची निर्मणी केली आनी ताका एक वैज्ञानीक आधार दिलो. ताणें हेक 'नर्व्हस न्हिद' (Nervous Sleep) अशें म्हळां. १९व्या आनी २०व्या शेंकड्यांत, फ्रेंच न्यूरोलॉजीस्ट जीन-मार्टिन चार्कोट, आस्त्रियन सायकायट्रिस्ट सिग्मंड फ्रॉइड हांणीं हिप्नोसिसेचो अभ्यास आनी उपेग केलो.

भारतांतलो इतिहास आनी स्थानीक संदर्भ

भारतांत, हिप्नोसिसेकडेन सामकारतायेच्यो अनेक पद्दती प्राचीन काळासावन चलत आयल्यात. योगशास्त्रांतल्यो ध्यान (Dhyana) आनी समाधी ह्यो अवस्था हिप्नोटिक ट्रान्स हांचेकडेन मेळटात. तंत्रशास्त्र, तांत्रिक क्रिया आनी मंत्रविद्या हातूंतूय एकाग्रतायेची आनी अल्टर अवस्थेची संकल्पना आसा. आयुर्वेदांतूय, मानसीक रोगांचे इलाज करतना मनाचेर प्रभाव टाकपी विविध पद्दतींचो उल्लेख मेळटा.

आधुनिक हिप्नोसिसेचो भारतांतलो इतिहास २०व्या शेंकड्याच्या सुरवेक सुरू जाता. डॉ. बनारसी दास गुप्ता हाणें १९२० च्या दशकांत कोलकाता हांगा हिप्नोसिसेचें काम सुरू केलें. मुंबयचे डॉ. जे. डी. बॅटलीवाला हाणेंय ह्या क्षेत्रांत मोलादीक योगदान दिलां. स्वतंत्रताय उपरांत, भारतांत हिप्नोथेरपीचो विकास जोराक आयलो. १९७० आनी १९८० च्या दशकांत, डॉ. एम. एल. गुप्ता आनी डॉ. के. एस. किर्लोस्कर हांणी हिप्नोसिसेचेर पुस्तकां बरयल्यांत आनी अभ्यास केल्यात.

प्रकार

हिप्नोसिसेचे मुखेल प्रकार अशे आसात:

परंपरागत हिप्नोसिस: हातूंत, हिप्नोथेरपीस्ट सुचना दिता आनी व्यक्ती ताचेर प्रतिसाद दिता. हो 'आज्ञा देपी' (Authoritative) पद्दतीचो प्रकार आसा.
एरिक्सोनियन हिप्नोसिस: अमेरिकन सायकायट्रिस्ट मिल्टन एच. एरिक्सन हाणें विकसीत केल्ली ही एक सूक्ष्म आनी अनौपचारीक पद्दत आसा. हातूंत कथा, उपमा आनी अप्रत्यक्ष सुचनांचो उपेग जाता.
स्व-हिप्नोसिस (Self-Hypnosis): हातूंत व्यक्ती आपणालोच हिप्नोटिक अवस्थेंत येवपाखातीर प्रशिक्षण घेता. ताणी आपल्याक सुचना दितात. ही तणाव व्यवस्थापन, एकाग्रताय वाडोवप आदी खातीर उपेगी पद्दत आसा.
रिग्रेशन हिप्नोसिस: ह्या पद्दतींत, व्यक्तीक तिच्या भुतकाळांतल्या घडणुकांकडेन व्हरपाखातीर मदत केली जाता. हाचो उपेग कांय वेळा मानसीक आघात (Trauma) उकलपाखातीर, वा भुतकाळातल्यान येवपी समस्यांचे मूळ शोधपाखातीर जाता. पूण ह्या पद्दतीकडेन वैज्ञानिक समुदायांत बरेंच वादविवाद आसा.
एनएलपी (न्यूरो-लिंग्विस्टिक प्रोग्रामिंग): ही एक पद्दत आसा जी हिप्नोसिस, भाशाशास्त्र आनी वर्तणूक शास्त्र हांचेर आदारिल्ली आसा. भारतांत एनएलपीचें प्रशिक्षण आनी थेरपी खूब लोकप्रिय जाल्या.

वैज्ञानिक संशोधन

हिप्नोसिस हो केवळ भुलोवणी वा मोहिनी न्हय. एमआरआय (MRI) आनी पीईटी (PET) स्कॅन सारकिल्ल्या आधुनिक तंत्राच्या आदारान केल्ल्या संशोधनांत दिसलां की, हिप्नोटिक ट्रान्स ह्या अवस्थेंत मेंदूच्या विशिश्ट भागांची कार्यपद्धती बदलता. उदाहरणा खातीर, दुख्खाक कारणीभूत जाल्ल्या मेंदूच्या भागाची क्रियाशीलताय उणी जावंक शकता, जाचेवयल्यान दुख्खाची अनुभूती कमी जाता.

भारतांतूय, अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान (AIIMS), राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य आनी न्यूरोसायन्सेस संस्थान (NIMHANS) हांगासारकिल्ल्या संस्थांनी हिप्नोसिसेचेर संशोधन केलां. ताणीं दाखयलां की, हिप्नोसिसेचो उपेग दुखापत दुख्ख व्यवस्थापन (Pain Management), चिंता (Anxiety), उदराचे विकार (Irritable Bowel Syndrome) आनी कांय छालरोग हांचे उपचारांत फायदेशीर आसूं येता. हिप्नोसिस हो एक प्लासीबो (Placebo) प्रभाव न्हय, तर एक वास्तवीक शारिरीक आनी मानसीक बदल आसा अशें संशोधन सांगता.

उपेग

हिप्नोसिसेचो उपेग वेगवेगळ्या क्षेत्रांनी जाता:

चिकित्साशास्त्रीय हिप्नोथेरपी: हातूंत मानसीक आनी शारिरीक आरोग्य समस्यांचो समावेश आसता. तणाव (Stress), भिरां (Phobias), न्हिदेचे विकार, वजन घटोवप, धुम्रपान सोडप, आनी पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD) हांचे उपचारांत हिप्नोसिस फायदेशीर आसा.
दंतचिकित्सा (Hypnodontics): दांताचे शस्त्रक्रिया करतना दुख्ख कमी करपाखातीर आनी रोग्याची चिंता उणी करपाखातीर हिप्नोसिसेचो उपेग जाता.
शिक्षण आनी क्रीडा: एकाग्रताय वाडोवप, परिक्षेची चिंता कमी करप, आनी क्रीडापटूंची कार्यक्षमताय वाडोवपाखातीर हिप्नोसिसेचो उपेग जाता.
कायदेशीर क्षेत्र (Forensic Hypnosis): गुन्यांविशींची म्हायती स्मरण करून घेवपाखातीर गुन्यांविशींच्या तपासांत हिप्नोसिसेचो उपेग केल्लो दिसता. पूण ह्या उपेगाकडेन कायदेशीर वाद आसात आनी भारतांत तो फार मर्यादीत आसा.
व्यक्तिमत्व विकास: आत्मविश्वास वाडोवप, वागणूक बदल आनी लक्ष्यां प्राप्त करपाखातीर हिप्नोसिसेचो उपेग जाता.

भारतांत कायदेशीर दर्जो

भारतांत, हिप्नोसिस ही एक मान्यताप्राप्त चिकित्सा पद्दत आसा. भारतीय चिकित्सा परिषद (Medical Council of India - MCI) हेच्या नेमानुसार, केवळ पदवीधर वैज (MBBS) वा पदवीधर मानसशास्त्रज्ञ (Psychologists with recognized degrees) हांकाच हिप्नोथेरपी करपाची परवानगी आसा. बिनपदवीधर लोकांक हिप्नोसिस शिकोवप वा उपचार करप हेक कायद्यान बंदी आसा. केंद्रीय होमिओपॅथी परिषद (CCH) आनी केंद्रीय आयुर्वेदिक परिषद (CCIM) हांणीय आपआपल्या पद्धतींत हिप्नोसिसेचो उपेग करपाबद्दल मार्गदर्शक तत्वां आखिल्यांत.

हिप्नोसिसेचो गैर-वैद्यकीय उपेग, जसो मनोरंजनाखातीर स्टेज हिप्नोसिस, हाका भारतांत कायदेशीर मान्यताय ना. अशे कार्यक्रम करपी लोकांक भारतीय दंड संहिता (IPC) ह्या कलमांखाला गुन्यांविशींची तक्रार केली जावंक शकता, खास करून जर तांणी एखाद्या व्यक्तीचेर अनैतिक वा हानिकारक सुचना दिल्यो जाल्यार.

सांस्कृतिक दृष्टिकोन

भारतीय समाजांत हिप्नोसिसेकडेन मिश्रीत प्रतिसाद आसा. एके वटेन, तिका योग आनी ध्यान हांचेच एक आधुनिक रूप मानतात आनी आरोग्याखातीर तिचो स्विकार करतात. दुसरे वटेन, हिप्नोसिसेकडेन भुलोवणी, जादूटोणा वा अलौकीक शक्ती हांचे संबंद जोडिल्ल्यान तिचेर अविश्वास आसा. हिंदी चित्रपटसृष्टीन हिप्नोसिसेचो चित्रण बरेंच वेळा अतिशयोक्तीपूर्ण आनी भय उत्पन्न करपी रितीन केल्ल्यान ही गैरसमज वाडली आसा.

भारतांतल्या वेगवेगळ्या धर्मीक आनी आध्यात्मीक परंपरांनी, मनाचेर नियंत्रण मेळोवपाच्यो पद्दती आस्पावल्यात. देखीक, सुफी परंपरेंतलें मुराकाबा (ध्यान), आनी विपश्यना ध्यान हांचेकडेन हिप्नोटिक ट्रान्स हांचे कांय सामकें आसात. हाका लागून, भारतांत हिप्नोथेरपी आध्यात्मीक साधनेचेर आदारीत उपचार पद्दतींचेरूय चालता.

भारतांतल्या नामनेचे हिप्नोथेरपीस्ट

भारतांत हिप्नोसिसेच्या क्षेत्रांत योगदान दिवपी नामनेचे कांय तज्ञ अशे आसात:

डॉ. लक्ष्मी कांत शर्मा: ताणीं दिल्ली हांगा बर