Гипноз

Гипноз (греческээр ὕπνος — унтаха) гээшэ хүнэй санаахарал, танин ухаанай онсолиг түрэлэй байдал юм. Энэ байдалда хүн түрэлхитэнэй танин ухаан онсолиг түрэлэй түрэ засалгаа, харилсаа, өөртөө итгэл үнэмшэлэй өөршэлэлтэ үүсхэдэ ашаглагдадаг. Гипнозые эмнэлгын зорилгоор, сэтгэл зүйн эмшэлэлдэ, мүн амидаралай янза бүриин асуудал шиидхэдэ хэрэглэдэг.

Тодорхойлол

Гипноз гээшэ санаахаралай онсолиг түрэлэй байдал, үүндэ гипнотизер гэгшэ хүн (эмшэн) үйлэдэлээр эсэбэл өөрөө гипноздо орожо болоно (автогипноз). Энэ түрэлэй байдалда байха хүнэй танин ухаан түрэ засалгаа, сэдьхэлэй үйлэ ябаса онсолиг байдаг: өөртөө итгэл үнэмшэл нэмэгдэхэ, санаажа байһан зүйлдэ түргэн түрэмгий хариу үйлэдэл үзүүлхэ, гүн сэдьхэлэй түүхэдэ хандуулха боломжо олгодог. Гэхэдээ гипноз гэдэгыень унтаха байдалтай андуурхах ёһоогүй — гипноздо байха хүн сэрэгэй, һаруул сэрэхүйтэй, мүн өөрын санаа бодолой эрхэтэй байдаг.

Түүхэ

Дэлхэйн түүхэдэ гипнозой заршал эртын үеһээ мэдэгдэһэн: Эртын Египет, Грек, Римдэ, мүн Энэдхэгтэ сэдьхэлэй онсолиг байдалые эмшэлэлдэ ашагладаг байһан. Оршон үеын гипнозой һууриые Австриин эмшэн Франц Антон Месмер табиһан. XVIII зуун жэлдэ тэрэре животной магнетизм гэһэн онолые дээдэлхэһэн. XIX зуунда гипнозые эмнэлгын зорилгоор эхэлэн хэрэглэхэ болоһон. Оросой эхэндэ гипнозой һудалаашадһаа нэрэтэ нь Владимир Бехтерев — алдарта сэдьхэл мэдрэлэй эмшэн, Петербургын сэдьхэл мэдрэлэй судалаанай институдые үндэһэлэгшэ. Тэрээр гипнозые сэдьхэлэй эмшэлэлдэ амжалтатай хэрэглэһэн.

Буряад орондо, Забайкалай хизаар, Иркутскын можодо гипнозой практик XX зуунай һүүл үеһээ тарахажа эхилһэн. Энэ үедэ ЗХУ-да сэдьхэл зүй, психотерапи эрдэм ухаанай һалбари хүгжэжэ, томоохон эмнэлгүүдтэ (ерээшэлбэл, Иркутскын уласой сэдьхэл мэдрэл, физиологиин эмнэлгэдэ) гипнозой арга хэрэглэгдэжэ эхилбэ. Буряадай ниигэмлэгтэ гипноз гэдэгыень эртын һанан барилдаан, заншалтай холбоһон үзэл байдаг: яһатанай бөө мүргэлдэ, заншалта ёһоной һудалаада онсолиг байдал, транс гэһэн ойлголтууд байһан. Оршон үеын гипноз эдэгээр уламжалалтай шууд холбоогүй боловшэ, һанан барилдаанай арга зүйн зарим элементүүдэй түрэлдэхэ нь байжа болоно.

Түрэлнүүд

Гипнозой олон түрэлнүүд байдаг, эдэгээрыень зорилго, хэрэглэхэ аргаар нь ялгадаг:

• Клиникын гипноз: Эмшэн, психотерапевтнүүд эмнэлгын зорилгоор хэрэглэдэг. Энэндэ хамаарагдаха: сэдьхэлэй гемгэтэл (депресси, тэвдэл), гэмтэлһэн санаануудтай тулалсаха, мэндэлхэ үйлэ ябаса (татаха, хооллолто) өөршэлэхэ, үбшэн шэхэлгын үедэ һанаха үйлэ ябаса бууруулха.
• Эриксониин гипноз: Америкын психотерапевт Милтон Эриксон-ой нэрэмжэтэй. Энэнь шууд зааһан бэшэ түүхэ яряалал, метафор хэрэглэһэн зөөлэн арга юм. Оросой нутагта, түүнэй тоодо Буряадта, энэ арга маша алдартай.
• Регрессивна гипноз: энэ үйлэ ябасаар хүниие һүүлһээ үе рүү гү, амидаралай урьдахи түрэлүүд рүү гү бусалгадаг. Энэ аргаар гүн сэдьхэлэй шалтагаануудые илрүүлхэ, сэдьхэлэй гемгэтэлһээ салгаха зорилготой. Регрессивна гипнозые ОХУ-ай эрдэмэй байгуулгануудта һудалдаг.
• Автогипноз: Хүн өөрөө өөртөө гипноздо орожо болохо арга. Энэнь сэдьхэлэй дарамта бууруулха, өөртөө итгэл үнэмшэлээ дээдэлхэ, зорюулга тогтоохо зэргэдэ туһаламжатай.

Шэнжэлхэ ухаанай судалгаанууд

Оросой шэнжэлхэ ухаанда гипнозые гүнзэгы һудалдаг. Москвада, Санкт-Петербургта, Новосибирскта томо эрдэмэй түбүүд байдаг. Буряад орондо Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин' Эрдэм шэнжэлгээнииин хүрээлэн, Буряадай гүрэнэй анагааха ухаанай академи сэдьхэл зүйн һалбаринуудтай. Эдэ һалбаринуудта гипнозой нүлөөнииин механизмуудые, түүниие эмнэлгын практикда хэрэглэхэ боломжые һудалдаг. МРТ (магнитно-резонансна томографи) зэргэ оршон үеын багажаар гипнозой үедэ тархиин үйлэ ажаллалга яажа өөршэлэгдэхые шууд хаража болохо болоһон. Эдэ судалгаанууд гипноз гэдэг нь объектив, физиологиин үзэгдэл гэдэгие баталан харуулдаг.

Хэрэглээ

Гипнозые дараахи салаануудта ашагладаг:

• Психотерапи: Сэдьхэлэй гемгэтэл, фоби, стресс, посттравматическэ стрессын эмгэг (ПТСР) эмшэлхэдэ.
• Мэдэрхын эмшэлэл: Үбшэн шэхэлгые бууруулха, химиин эмнэлгын һахилгаануудые һанаха үйлэ ябаса багасгаха. Забайкалай хизаарай эмнэлгүүдтэ, түүнэй тоодо Чита хотодо, харюулагшадта гипноз хэрэглэдэг эмшэнүүд ажалладаг.
• Спорт: Тамиршадта өөртөө итгэл үнэмшэлээ дээшэлүүлхэ, тэмсэлгын уралдаан тэмсэлгын үедэ сэдьхэлэй байдалые зохёоходо.
• Боловсрол: Санаажа байдалые сайжаруулха, һанаха үйлэ ябаса дээшэлүүлхэ. Иркутскын гүрэнэй нэгэдэһэн һургуулиин сэдьхэл зүйн һалбари таһалгата гипнозой аргын тухай лекцэ уншадаг.
• Шүүхэ гипноз: Шүүхэ үйлэ ябасада мэдээсэл абаха зорилгоор хэрэглэдэг. Гэхэдээ энэнь ОХУ-да хатуу хязгаарлалттай, зүбшөөрэгдэһэн мэргэжэлтэнүүдэй һайн мэдэрхэлдэ ябагдадаг.

Оросой Холбоото Уласай (Буряад, Забайкалай хизаар, Иркутскын можо) хуулиин байдал

ОХУ-да гипноз эрхэтэйгээр хэрэглэгдэдэг, гэхэдээ тодорхой хуулиин хязгаарлалтуудтай. Эрүүл мэндын үйлэ ажаллагааны тухай» Холбоото хуулиин дагуу гипнозые зөвхөн дээдэ эрдэмэй боловсролтой, психотерапи эсхүл психиатри мэргэжэлэй эмшэнүүд лэ хэрэглэжэ болоно. Гипноз эмнэлгын бэшэ үйлэ ажаллагаа болоод, тусхай зүбшөөрэл шаардагдадаггүй, гэхэдээ эмшэнэй диплом, мэргэжэлээрээ хязгаарлагдана.

Буряадта, Забайкалай хизаарта, Иркутскын можодо гипноз эмнэлгын байгуулгануудта, мүн хувиин практикын хэлбэрээр хэрэглэгдэдэг. Тухайлбал, Улан-Удэ хотын сэдьхэлэй эрүүл мэндын түб, Иркутскын бүһэ нютагай сэдьхэл мэдрэлэй диспансер зэргэ байгуулгануудта гипноз хэрэглэдэг мэргэжэлтэнүүд ажалладаг. Шүүхэ гипноз ОХУ-ай Дотоод яаманай системдэ хэрэглэгдэдэг, гэхэдээ энэнь мэргэжэлтэй эмшэнүүдэй оролсоогүйгээр хориглоно.

Соёлой хандалга

Буряад соёлдо онсолиг байдал, транс гэһэн ойлголтууд бөө мүргэлэй ёһоной нэгэ хэһэг байһан. Оршон үеын гипноз эдэгээр һанан барилдаанай ёһоной шууд үргэлжэлэл бишэ. Гэхэдээ олон хүн эдэгээр хоёр зүйлые холбоһон үзэдэг. Сүүлын үедэ гипнозой һудалаа, практик соёлой уламжалалтай эвлэрүүлхэ оролдолго хэдэ хэдэн мэргэжэлтэнүүд хэһэн. Засагай газар, албан ёһоной байгуулганууд гипнозые эрдэм шэнжэлгээ, эмнэлгын практикын нэгэ хэһэг гэжэ үзэдэг. Шажанай байгуулганууд (Буддын санхай, Христосой шажан) гипнозые эмнэлгын зорилгоор хэрэглэхэдэ эсэргүүсэхэгүй, гэхэдээ сэдьхэлэй хяналтаа алдаха, ёһо суртамын асуудалһаа болгоомжолно.

Оросой (Буряад, Забайкалай хизаар, Иркутскын можо) алдарта практикшууд

• Иванов Алексей Петрович (Иркутск) — сэдьхэл зүйшэн, психотерапевт, Иркутскын можын сэдьхэлэй эрүүл мэндын түбэй эрдэмтэй ажалтан. Гипнозой аргаар хамагай олон жэлэй туршэ ажаллаһан мэргэжэлтэнүүдэй нэгэ.
• Цыденова Дарима Баировна (Улан-Удэ) — Буряадай гүрэнэй анагааха ухаанай академиин сэдьхэл зүйн һалбариин багша, практик психолог. Клиникын гипноз, Эриксониин гипнозой аргуудые эмнэлгын практикда амжалтатай нэгэдүүлдэг.
• Семёнов Андрей Викторович (Чита) — Забайкалай