Gipnoz
Gipnoz (yunoncha hypnos – uyqu) – bu insonning ongi va eʼtibori oʻziga qaratilgan, chuqur dam olish holatiga oʻxshash, shu bilan birga gipnoterapevt yoki gipnologning soʻzlariga yuqori darajada sezgirlik (suggestiya) bilan tavsiflanadigan psixofiziologik holatdir. Bu holatda shaxsning tanqidiy fikrlashi vaqtincha susayadi, bu esa unga foydali psixologik oʻzgartirishlar yoki salbiy eʼtiqodlardan xalos boʻlish imkonini beradi. Gipnoz tibbiyot va psixologiyada diagnostika va davolash usuli sifatida qoʻllaniladi.
Taʼrifi
Gipnoz – bu tabiiy psixofiziologik hodisa boʻlib, u insonning ong holatining oʻziga xos oʻzgarishi hisoblanadi. Bu holatda odamning eʼtibori tor doirada markazlashgan boʻladi, tashqi dunyodan kelayotgan signallar sezilarli darajada kamayadi, gipnologning ovoziga esa chuqur eʼtibor qaratiladi. Gipnozni uyqu holati bilan adashtirib yuborish mumkin emas, chunki bu holatda odam butunlay hushyor boʻladi va gipnozdan chiqqach, jarayon davomida boʻlgan voqealarni eslashi mumkin. Gipnozning asosiy mexanizmlaridan biri suggestiya (psixik taʼsir)dir. Gipnoz holati tabiiy ravishda, masalan, kitob oʻqiyotganda yoki yoʻlda haydab ketayotganda ham paydo boʻlishi mumkin.
Tarixi (Jahon va Oʻzbekistonda)
Gipnozning tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi. Misr, Yunoniston va Hindistondagi ibodatxonalarda “ibodat uyqusi” deb atalgan, shifobaxsh taʼsir usullari qoʻllanilgan. Zamonaviy gipnozning asoschisi sifatida avstriyalik shifokor Frans Anton Mesmer (1734-1815) hisoblanadi, u “hayvoniy magnitizm” nazariyasini ilgari surgan. Keyinchalik ingliz shifokori Jeyms Bred (1795-1860) ushbu hodisani “gipnoz” deb atagan.
Oʻzbekiston hududida gipnozga oʻxshash amaliyotlar anʼanaviy tabobat va tasavvuf amaliyotlari bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan. Dastgoh, ishonch, duo va sehrgarlik kabi marosimlarda suggestiv taʼsir elementlari mavjud edi. Sovet davrida gipnoz rasmiy tibbiyotning bir qismi sifatida rivojlandi, ammo maʼlum darajada mistika va sehr sifatidagi notoʻgʻri tushunchalar ham saqlanib qoldi.
Mustaqillikdan keyin Oʻzbekistonda gipnoz amaliyoti yangi bosqichga koʻtarildi. Respublikada psixoterapiya va klinik psixologiya sohalari rivojlanib, gipnoz usullaridan foydalanadigan mutaxassislar soni ortdi. Toshkent, Samarqand va Buxoro kabi shaharlarda gipnoterapiya boʻyicha xususiy amaliyot olib boruvchi shifokorlar paydo boʻldi.
Turlari
Gipnozning bir necha turi mavjud, ularga quyidagilar kiradi:
- Klassik (direktiv) gipnoz: Bu eng anʼanaviy usul boʻlib, gipnolog toʻgʻridan-toʻgʻri va qatʼiy koʻrsatmalar (suggestiyalar) beradi. Koʻpincha yomon odatlardan (chekish, ortiqcha ovqatlanish) qutulishda qoʻllaniladi.
- Erikson gipnozi: Amerikalik psixiatr Milton Erikson tomonidan ishlab chiqilgan usul. Direktiv usuldan farqli oʻlaroq, bu yerda ramzlar, metaforalar va hikoyalar orqali ongsiz miyaga taʼsir koʻrsatiladi. Bu usul yumshoqroq va qarshiliksiz hisoblanadi.
- Regressiv gipnoz: Bu usul orqali shaxsni oʻtmishdagi, hatto bolalik davriga qaytarish mumkin. Regressiv gipnoz asosan psixologik travmalarni aniqlash va ularni bartaraf etish, shuningdek, oʻtmishdagi hayot tajribalarini oʻrganish maqsadida qoʻllaniladi.
- Oʻz-oʻzini gipnozlash (avtogipnoz): Shaxsning oʻzi maʼlum texnikalar yordamida gipnoz holatiga kirishi. Bu stressni boshqarish, ogʻriqni kamaytirish va oʻziga ishonchni oshirishda samarali usuldir.
Ilmiy tadqiqotlar
Gipnozning ilmiy asoslari neyrofiziologiya va psixologiya sohalarida oʻrganiladi. Zamonaviy tadqiqotlar (funktsional magnit-rezonans tomografiya – fMRI) shuni koʻrsatadiki, gipnoz holatida miyaning maʼlum qismlarining faolligi sezilarli darajada oʻzgaradi. Xususan, oldingi singulyar korteks (tanqidiy fikrlash va qaror qabul qilish bilan bogʻliq) faolligi pasayadi, dorsolateral prefrontal korteks (eʼtibor va ish xotirasi bilan bogʻliq) faolligi esa ortadi.
Gipnozning samaradorligi koʻplab klinik sinovlar va meta-tahlillar orqali tasdiqlangan. Xususan, u quyidagi sohalarda samarali ekanligi isbotlangan:
- Ogʻriqni boshqarish (migren, xronik ogʻriqlar, stomatologiyada)
- Kayfiyat buzilishlari (tashvish, depressiya, PTSD)
- Yomon odatlarni tark etish (chekish, giyohvandlik, tirnoq yeyish)
- Psixosomatik kasalliklar (bronxial astma, qon bosimi, teri kasalliklari)
- Sportchi va artistlarning natijasini oshirish
Qoʻllanilishi
Gipnoz Oʻzbekistonda bir qancha sohalarda qoʻllanilmoqda:
- Tibbiyot: Psixoterapevtlar, nevrologlar va boshqa mutaxassislar tomonidan klinik amaliyotda. Baʼzi davlat klinikalari va xususiy tibbiyot markazlarida xizmat koʻrsatiladi.
- Psixologiya: Psixologlar tomonidan konsultatsiya jarayonida fobiya, tashvish, stressni boshqarish va oʻziga ishonchsizlik kabi muammolarni hal qilishda.
- Shaxsiy rivojlanish: Motivatsiyani oshirish, maqsad qoʻyish, imkoniyatlarni ochish va ijodiy qobiliyatni rivojlantirish uchun.
- Sport: Sportchilarning ruhiy tayyorgarligini kuchaytirish, musobaqa oldi tashvishini kamaytirish va natijani yaxshilash maqsadida.
- Taʼlim: Oʻqish samaradorligini oshirish, xotirani mustahkamlash va imtihon stressini yengishda.
Oʻzbekistondagi huquqiy holati
Oʻzbekiston Respublikasida gipnoz, birinchi navbatda, tibbiy faoliyatning bir turi sifatida qaraladi. Uni amalga oshirish uchun tegishli oliy tibbiy yoki psixologik taʼlimga ega boʻlish, shuningdek, litsenziya talab qilinadi. Gipnoz usullarini qoʻllash huquqi faqat psixoterapevt, psixiatr yoki klinik psixolog diplomiga ega boʻlgan, qoʻshimcha malakalangan mutaxassislarga beriladi.
Huquqiy jihatdan, gipnoz bilan shugʻullanayotgan mutaxassis bemorning roziligi va shaxsiy huquqlarini hurmat qilishi shart. Bemor bilan ishlashdan oldin unga usulning mohiyati, maqsadi va mumkin boʻlgan ogibatlari toʻgʻrisida toʻliq maʼlumot berilishi kerak. Gipnozni sehr, fol ochish yoki boshqa noqonuniy maqsadlarda qoʻllash qonun bilan taqiqlanadi. Oʻzbekistonda gipnoz faoliyati Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan tartibga solinadi.
Madaniy qarashlar
Oʻzbekiston jamiyatida gipnozga nisbatan ikki xil qarash mavjud. Bir tomondan, zamonaviy, bilimli yoshlar va shaharlik aholi uni tibbiyotning samarali usuli sifatida qabul qilmoqda. Boshqa tomondan, aholining bir qismi, ayniqsa qishloq joylarda, gipnozni sehr-sihr, sehrgarlik yoki ruhiy taʼsir deb hisoblashadi, bu esa unga nisbatan ishonchsizlik va qoʻrquvni keltirib chiqaradi.
Diniy nuqtai nazardan, gipnozga nisbatan ham turlicha fikrlar mavjud. Baʼzi diniy yetakchilar uni inson irodasiga tajovuz, ruhiy tajovuz deb hisoblashi mumkin, boshqalari esa uni tibbiy davolash usuli sifatida, bemorga yordam berish maqsadida qoʻllansa, ruxsat etilgan deb biladi. Umuman olganda, gipnozga boʻlgan munosabat shaxsning maʼlumot darajasi, dunyoqarashi va diniy eʼtiqodiga bogʻliq.
Oʻzbekistondagi taniqli mutaxassislar
Oʻzbekistonda gipnoz sohasida bir qator taniqli mutaxassislar faoliyat olib bormoqda. Ularning baʼzilari:
- Akmal Xolmatov: Toshkent shahrida faoliyat yurituvchi psixoterapevt, gipnoz va regressiv terapiya boʻyicha mutaxassis. U oʻtkir va xronik stress holatlarini davolashda keng tajribaga ega.
- Dilbar Xasanova: Klinik psixolog, asosan bolalar va oʻsmirlar bilan ishlaydi. Gipnoz usullaridan oʻqish qiyinchiliklari, imtihon tashvishi va oilaviy muammolarni hal qilishda foydalanadi.
- Ravshan Ibragimov: Samarqand shahrida faoliyat yurituvchi nevrolog-psixoterapevt. U tibbiy gipnozni nevrologik kasalliklar (migren, nevrozlar) davolashda qoʻllaydi.
- Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Psixiatriya ilmiy markazi: Markazning psixoterapiya boʻlimida gipnoz usullari qoʻllaniladi, shuningdek, mutaxassislar malakasini oshirish kurslari tashkil etiladi.
Bu mutaxassislar nafaqat amaliy ish olib boradi, balki respublikada gipnozning ilmiy asoslari va qonuniyligi haqida maʼlumotni targʻib qilishga hissa qoʻshmoqda.