Гипноз
Гипноз – бул адамның шығармашылық қабілеттерін, есін және денесін басқаруға бағытталған, ерекше психикалық жағдай немесе осы жағдайға жету әдістерінің жиынтығы. Гипноз көмегімен субъекттің назары шеткі әсерлерден бөлініп, гипнотизердің ұсыныстарына (суггестия) жоғары сезімталдықпен жауап береді. Ол медицинада, психологияда және жеке дамуда қолданылады.
Анықтама
Гипноз – бул өзгерген сана күйі, онда сыртқы әсерлерге байланысты қабілеттер мен сезімталдық артады. Бул куйде адамның сыртқы дүниеге деген байланысы әлсірейді, ал ой-өрісі гипнотизердің дауысына немесе белгілі бір объектіге (мысалы, метрономға) шоғырланады. Гипноздың негізгі құралы – бул ұсыныс (суггестия). Гипнозды медициналық мақсатта қолдануды гипнотерапия деп атайды.
Гипноз куйі ұйықтауға ұқсас емес; бул басқаша жұмыс істейтін сананың белсенді күйі. Гипнозға түскен адам қозғалыс еркіндігі мен сыншыл ойлау қабілетін сақтай алады, бірақ оның психикасы ұсыныстарды тереңірек қабылдайды.
Тарихы
Дүниежүзілік тарихы
Гипнозтың тамырлары ежелгі заманға, Месопотамиядағы ұйықтату храмдарына және Ежелгі Мысырдағы "ырым-дәрігерлік" тәжірибелерге барып тіреледі. Бірақ гипнозты ғылыми тұрғыдан зерттеу XVIII ғасырда Франц Месмердің животный магнетизм (жануарлық магнетизм) теориясынан басталды. XIX ғасырда ағылшын дәрігері Джеймс Брейд бул құбылысты түсіндіру үшін "гипноз" терминін енгізді. Кейінірек Жан-Мартен Шарко, Ипполит Бернхейм және Зигмунд Фрейд сияқты ғалымдар гипнозды неврология мен психотерапияда қолдануды дамытты.
Ресейдегі және Ресей Федерациясындағы тарихы
Ресей империясында гипнозға деген қызығушылық XIX ғасырдың соңынан бастап күшейді. Атақты невролог Владимир Бехтерев гипнозды психикалық ауруларды емдеуде зерттеп, оны ғылыми негіздеді. Кеңес дәуірінде гипноз ресми түрде медицинаның бір бөлігі ретінде танылды. 1920-1930 жылдары Кремль дәріханасында гипнотерапия қолданылды. Атақты психотерапевт Александр Кашпировский мен Анатолий Кашперовский сияқты мамандар гипнозды кеңінен насихаттады.
Қазіргі Ресей Федерациясында гипноз психотерапияның бір әдісі ретінде жалпы қабылданған. Мәскеу, Санкт-Петербург, Новосибирск сияқты ірі қалаларда гипноз бойынша білім беретін орталықтар мен институттар бар. Ресей Медициналық Ғылымдар Академиясы гипнозды зерттеулерді жалғастыруда.
Түрлері
Гипноздың бірнеше негізгі түрлері бар:
- Классикалық (дәстүрлі) гипноз – тікелей ұсыныстар мен бұйрықтарды қолданатын, гипнотизердің белсенді рөлі бар әдіс.
- Эриксон гипнозы – американдық психиатр Милтон Эриксон әзірлеген, жұмсак және метафоралар арқылы жүретін жанама ұсыныс әдісі. Ресейде кең таралған.
- Регрессиялық гипноз – өткен оқиғаларға, тіпті туылғанға дейінгі кезеңге оралу үшін қолданылады. Бул туралы толығырақ: Регрессиялық гипноз.
- Өздік гипноз (аутотренинг) – адамның өзін-өзі гипноздауы. Геннадий Гончаров сияқты ресейлік мамандар бул саланы дамытты.
- Шоу-гипноз – көрермендерді таң қалдыру мақсатында қолданылады. Ресейде бул түрдің қолдануы заңмен реттеледі.
Ғылыми зерттеулер
Ғылыми қоғамдастық гипноздың нәтижелерін талқылауда. Нейрогарфия (миды сканерлеу) гипноз күйінде мидың белгілі бір аймақтарының (мысалы, артқы цингулят корасы) белсенділігінің өзгеретінін көрсетті. Гипноз ауырсынуды басуда, стрессті жеңілдетуде және кейбір тәуелділіктерді емдеуде тиімділігін дәлелдеген зерттеулер бар.
Ресейде гипнозды зерттеу Ресей Денсаулық сақтау министрлігі мен Ресей Психологиялық Қоғамы қарамағындағы институттарда жүргізіледі. Мәскеу мемлекеттік университетінің психология факультетінде гипноз бойынша курстар оқытылады. Дегенмен, гипноздың барлық аспектілері, әсіресе өткенге оралу терапиясы толық түсінілген жоқ және сынға ұшырайды.
Қолданылуы
Гипноз Ресейде келесі салаларда қолданылады:
- Медицина және психотерапия: невроздарды, фобияларды, тәуелділіктерді (шегелену, алкоголь) емдеуде; ауырсынуды басуда (стоматологияда, төртте); дерматологиялық ауруларды жеңілдетуде.
- Спорт: спортшылардың нәтижелерін арттыру, жарысқа дейінгі күйзелісті жеңу үшін.
- Білім беру: жадты жетілдіру, шет тілдерін тез үйрену үшін әдістер.
- Іскерлік және коучинг: шешім қабылдау қабілетін арттыру, мақсат қою үшін.
- Әскери іс: Ресей Федерациясының Әскери-теңіз флотында және арнайы бөлімшелерде психологиялық дайындықтың бір бөлігі ретінде қолданылады.
Ресейдегі заңды мәртебесі
Ресей Федерациясында гипнозды медициналық мақсатта қолдану тек медициналық білімі бар, психотерапия бойынша қосымша білім алған дәрігерлерге рұқсат етіледі. Гипнотерапияны жүргізу үшін медициналық лицензия қажет.
Шоу-гипноз және гипнозды эстрадалық мақсатта қолдану қатаң реттеледі. Мәдениет министрлігінің бұйрықтарына сәйкес, мұндай шоулар тек 18 жастан асқан адамдарға ғана көрсетілуі мүмкін және оларда саулыққа зиянды әрекеттер болмауы керек. Азаматтарды заңсыз гипноздау (ақшаны тартып алу, зиян келтіру мақсатында) Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексі бойынша (163-бап – психикалық зорлық-зомбылық) жауапкершілікке әкеледі.
Мәдени көзқарастар
Ресейлік қоғамда гипнозға қарата көзқарас қоспалаған. Көптеген адамдар оны медицинаның тиімді бөлігі ретінде қабылдаса, басқалары оны шарлатандықпен немесе қауіпті әсермен байланыстырады. Бул, бір жағынан, дилетанттардың әрекеттерінен, екінші жағынан, діни консервативті топтардың гипнозға қарсы пікірлерінен туындайды.
Ресейдегі ноғай қауымы сияқты түркі тілдес халықтар арасында гипноз ұғымы дәстүрлі бақсылық (шамандық) тәжірибелерге ұқсас деп қабылдануы мүмкін. Алайда, бул екі түрлі парадигма: бақсылық рухани-дүниетанымдық негізге ие, ал гипноз – психофизиологиялық.
Ресейлік БАҚ гипноз тақырыбын жиі көтереді, әсіресе атақты гипнотизерлер шыққан кезде. Гипноз бойынша бірқатар ресейлік кітаптар мен телебағдарламалар бар.
Ресейдегі атақты тәжірибешілер
- Владимир Михайлович Бехтерев (1857-1927) – невролог, гипнозды ғылыми негіздеген кеңес ғалымы.
- Александр Иванович Кашпировский (туған жылы 1939) – кеңестік және ресейлік психотерапевт, 1980-1990 жылдардағы теледидарлық сеанстарымен әйгілі болған.
- Анатолий Михайлович Кашперовский – гипнотерапевт, Ресейдегі гипноз мектептерінің бірін құрған.
- Геннадий Алексеевич Гончаров – психиатр, психотерапевт, өздік гипноз (аутотренинг) бойынша оқулықтардың авторы.
- Нариман Салаватович Дусенбиев (мысал ретінде) – ноғай тілінде де тәжірибе жүргізетін, Ставрополь өлкесінде жұмыс істейтін психотерапевт, ноғай қауымы арасында психологиялық көмек көрсетуде маңызды рөл атқарады.