हिप्नोसिस

हिप्नोसिस (मनोवैज्ञानिक संज्ञा) ही एक अशी मानसिक अवस्था किंवा प्रक्रिया आहे जीत व्यक्तीची लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता वाढते, सुझेस्टिबिलिटी (सूचनाग्राहिता) वाढते आणि पर्यायी चेतन अवस्था निर्माण होते. याला सामान्य भाषेत सम्मोहन असेही म्हणतात. ही एक चिकित्सकीय साधन म्हणून वापरली जाते, ज्याद्वारे मानसिक आणि भावनिक समस्यांवर उपचार केले जाऊ शकतात.

व्याख्या

हिप्नोसिस ही एक नैसर्गिक, परंतु बदललेली चेतन अवस्था आहे. यात व्यक्ती अत्यंत शांत, एकाग्र आणि विश्रांतीच्या स्थितीत असते. या अवस्थेत, व्यक्तीचे अवचेतन मन (सबकॉन्शस माइंड) अधिक संवादसक्षम होते आणि चिकित्सक किंवा हिप्नोटिस्ट यांनी दिलेल्या सकारात्मक सूचना (सजेशन्स) ती व्यक्ती अधिक चांगल्या प्रकारे स्वीकारू शकते. ही निद्रा किंवा बेशुद्ध अवस्था नसून, एक जागृत, सक्रिय आणि सहकार्याची अवस्था आहे. भारतीय संदर्भात, याला काही वेळा "सम्मोहन चिकित्सा" किंवा "ट्रान्स थेरपी" असेही संबोधले जाते.

इतिहास

जागतिक पार्श्वभूमी

हिप्नोसिसचा इतिहास खूप प्राचीन आहे. प्राचीन इजिप्त, ग्रीस आणि भारतातील गुरु-शिष्य परंपरेतही ट्रान्स-सदृश्य अवस्थेचा वापर आढळतो. आधुनिक हिप्नोसिसचा जनक ऑस्ट्रियाच्या फ्रांझ अँटोन मेसमर यांना मानले जाते, ज्यांनी १८व्या शतकात "अॅनिमल मॅग्नेटिझम"चा सिद्धांत मांडला. नंतर १९व्या शतकात, स्कॉटिश शल्यचिकित्सक जेम्स ब्रेड यांनी "हिप्नोसिस" हा शब्द प्रथम वापरला, जो ग्रीक देवता 'हिप्नोस' (झोपेचा देव) यावरून घेतला.

भारतातील स्थानिक इतिहास

भारतात, सम्मोहन-सदृश प्रथांचा उल्लेख प्राचीन तपस्या, ध्यानधारणा (मेडिटेशन) आणि योगाच्या संदर्भात आढळतो. योगिक समाधीची अवस्था आणि हिप्नोटिक ट्रान्स यात काही साम्य आहे. आधुनिक काळात, भारतात हिप्नोसिसचा विकास २०व्या शतकाच्या मध्यापासून झाला. मुंबई, दिल्ली, चेन्नई या महानगरांमध्ये प्रथम याचा चिकित्सकीय वापर सुरू झाला. भारतीय हिप्नोसिस सोसायटी सारख्या संस्था या क्षेत्रातील संशोधन आणि प्रशिक्षणासाठी कार्यरत आहेत. खानदेश प्रदेशातही, मानसिक आरोग्यावर भर देणाऱ्या संस्थांमध्ये आता हिप्नोथेरपीचा समावेश होत आहे.

प्रकार

हिप्नोसिसचे मुख्यतः दोन प्रकार पडतात:

सजेशन हिप्नोसिस: यात हिप्नोटिस्ट सूचना देतो आणि रुग्ण त्या अनुसरण करतो. उदाहरणार्थ, वेदना नियंत्रण, सवयी सुधारणे इत्यादी.
ॲनालिटिकल हिप्नोसिस किंवा हिप्नोथेरपी: यात अवचेतन मनात दडलेल्या समस्यांच्या मुळाशी जाऊन उपचार केला जातो. यातच रिग्रेशन हिप्नोसिस (प्रतिगमन सम्मोहन) ही एक महत्त्वाची पद्धत आहे, ज्याद्वारे व्यक्तीच्या भूतकाळातील घटनांकडे मार्गदर्शन केले जाते.
सेल्फ-हिप्नोसिस: व्यक्ती स्वतःला हिप्नोटिक अवस्थेत नेऊ शकते. यासाठी प्रशिक्षण आवश्यक असते.
एरिक्सोनियन हिप्नोसिस: मिल्टन एरिक्सन यांनी विकसित केलेली ही एक अप्रत्यक्ष आणि कथनात्मक शैली आहे.

वैज्ञानिक संशोधन

हिप्नोसिसवर जागतिक स्तरावर मोठ्या प्रमाणात संशोधन झाले आहे. एमआरआय आणि पीईटी स्कॅनसारख्या तंत्रज्ञानाद्वारे दाखवून दिले आहे की हिप्नोटिक ट्रान्स दरम्यान मेंदूच्या कार्यात विशिष्ट बदल होतात. भारतात, अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था (एम्स), राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य आणि न्यूरो सायन्सेस संस्था (निमहान्स) यासारख्या संस्थांमध्ये हिप्नोसिसवर संशोधन चालू आहे. हिप्नोसिसने क्रोनिक वेदना, चिंताविकार, नशामुक्ती, ओबेसिटी आणि पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD) यासारख्या अनेक समस्यांवर परिणामकारक उपचार करण्याची क्षमता दाखवली आहे.

उपयोग

हिप्नोसिसचा वापर वैद्यकीय आणि मानसशास्त्रीय क्षेत्रात विविध प्रकारे केला जातो:

मानसिक आरोग्य: चिंता, भीती, तणाव, नैराश्य, दुःख यावर नियंत्रण.
व्यसनमुक्ती: धूम्रपान, मद्यपान, अन्य नशा सोडण्यासाठी.
वजन नियंत्रण आणि झोपेच्या तक्रारी दूर करणे.
शिक्षण: एकाग्रता वाढवणे, परीक्षा तणाव कमी करणे.
क्रीडा: क्रीडापटूंची कामगिरी सुधारणे.
दंतचिकित्सा: डर आणि वेदना कमी करणे.
व्यक्तिमत्व विकास आणि आत्मविश्वास वाढवणे.

भारतात, अनेक मानसिक आरोग्य क्लिनिक, मनोचिकित्सक आणि मानसशास्त्रज्ञ आपल्या उपचार पद्धतींमध्ये हिप्नोथेरपीचा समावेश करतात.

भारतातील कायदेशीर स्थिती

भारतात, हिप्नोसिस ही एक मान्यताप्राप्त पूरक चिकित्सा पद्धत आहे. तथापि, याच्या सरावासाठी कोणतेही एकल, केंद्रीय कायदेशीर नियामक संस्था नाही. भारतीय चिकित्सा परिषद (MCI) आणि राष्ट्रीय चिकित्सा आयोग (NMC) यांनी मान्यताप्राप्त वैद्यकीय पदवीधर (MBBS, MD मनोचिकित्सा, किंवा मानसशास्त्रातील पदवीधर) यांनाच हिप्नोथेरपीचा सराव करण्याची परवानगी दिली आहे. कोणीही प्रशिक्षण न घेतलेला व्यक्ती हिप्नोसिसचा सराव केल्यास, तो भारतीय दंड संहिता (IPC) अंतर्गत गैरप्रकार ठरू शकतो. हिप्नोसिस फाउंडेशन ऑफ इंडिया सारख्या संस्था या क्षेत्रातील नैतिक मार्गदर्शन तत्त्वे ठरवतात. महत्त्वाचे म्हणजे, मनोरंजनासाठीचे "स्टेज हिप्नोसिस" हे कायद्याने वेगळे मानले जाते आणि त्यासाठी विशेष परवानगी आवश्यक असू शकते.

सांस्कृतिक दृष्टिकोन

भारतीय समाजात हिप्नोसिसबद्दलचे दृष्टिकोन मिश्रित आहेत. एकीकडे, शहरी शिक्षित वर्ग याला एक वैज्ञानिक चिकित्सा पद्धत मानतो आणि स्वीकारतो. तर दुसरीकडे, ग्रामीण भागात आणि काही पारंपारिक विचारसरणीत, याला "जादूटोणा", "भूल" किंवा अलौकिक शक्ती समजले जाते. हिप्नोसिस आणि भारतातील आध्यात्मिक प्रथांमधील साम्यामुळे काही लोक याला गूढ मानतात, तर काही योग आणि ध्यानाचा एक प्रकार मानतात. मीडिया आणि बॉलिवूड चित्रपटांमध्ये हिप्नोसिसचे काहीवेळा अतिरंजित किंवा चुकीचे चित्रण केले जाते, ज्यामुळे गैरसमज निर्माण होतात. म्हणूनच, या विषयावर जनजागृती आणि योग्य माहिती पसरवणे गरजेचे आहे.

भारतातील काही प्रसिद्ध व्यवसायी

भारतात अनेक प्रसिद्ध हिप्नोथेरपिस्ट आहेत ज्यांनी या क्षेत्रात मोलाची कामगिरी केली आहे:

डॉ. बी. एम. हेगडे: प्रख्यात वैद्यकीय शिक्षक आणि लेखक, ज्यांनी हिप्नोसिससह पूरक चिकित्सेचा पुरस्कार केला.
डॉ. नलिनी अय्यर: मुंबईतील एक प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ आणि हिप्नोथेरपिस्ट.
डॉ. विनोद कुमार गुप्ता: दिल्लीतील मानसचिकित्सक, जे हिप्नोथेरपीमध्ये विशेषज्ञ आहेत.
डॉ. नित्या श्रीनिवासन: चेन्नईतील मानसशास्त्रज्ञ, ज्या व्यसनमुक्ती आणि चिंताविकारावर हिप्नोथेरपीचा वापर करतात.
डॉ. सतीश गुप्ता: बंगळुरूतील हिप्नोथेरपिस्ट, जे प्रशिक्षण आणि कार्यशाळा आयोजित करतात.

या व्यतिरिक्त, खानदेश प्रदेशातही स्थानिक स्तरावर प्रशिक्षित व्यवसायी कार्यरत आहेत.

हे सुद्धा पहा