હિપ્નોસિસ

Template:Infobox medical intervention હિપ્નોસિસ એ એક માનસિક સ્થિતિ અથવા એક પ્રકારની ચેતનાની અવસ્થા છે, જેમાં વ્યક્તિનું ધ્યાન કેન્દ્રિત થાય છે, પરિસરની જાગૃત ચેતના ઘટે છે અને સૂચનશીલતામાં વધારો થાય છે. આ એક સહયોગી પ્રક્રિયા છે, જેમાં એક પ્રશિક્ષિત વ્યક્તિ (હિપ્નોટિસ્ટ) બીજી વ્યક્તિ (વિષય)ને મૌખિક સૂચનો અને માનસિક છબીઓ દ્વારા આ અવસ્થામાં લાવે છે. હિપ્નોસિસનો ઉપયોગ માનસિક સમસ્યાઓ, દુઃખાવા અને અન્ય શારીરિક-માનસિક સ્વાસ્થ્ય મુદ્દાઓ માટે થાય છે, પરંતુ આની આસપાસ ઘણી ભ્રમણાઓ અને સાંસ્કૃતિક માન્યતાઓ પણ પ્રચલિત છે.

વ્યાખ્યા

હિપ્નોસિસને સામાન્ય રીતે "હિપ્નોટિક ટ્રાન્સ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે નિદ્રા કે બેભાનીની સ્થિતિ નથી, પરંતુ ધ્યાનની ઊંડી કેન્દ્રિતતા અને સૂચનો પ્રત્યે વધેલી સ્વીકાર્યતાની સ્થિતિ છે. આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે શાંત અને આરામદાયક અનુભવે છે, પરંતુ તેની ચેતના સંપૂર્ણ રીતે જાગૃત હોય છે. હિપ્નોસિસ એ સહયોગ પર આધારિત છે; હિપ્નોટિસ્ટ વિષયને કંઈપણ કરવા માટે બળજબરી કરી શકતો નથી. વિષયની પોતાની ઇચ્છા અને સહકાર વિના હિપ્નોસિસ શક્ય નથી. આ પ્રક્રિયામાં ઘણીવાર વિશ્રાંતિ, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની તકનીકો અને કલ્પનાશીલતાનો ઉપયોગ થાય છે.

ઇતિહાસ

વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્ય

હિપ્નોસિસ જેવી પ્રથાઓનો ઉલ્લેખ પ્રાચીન સમયથી જ જોવા મળે છે. પ્રાચીન ઇજિપ્ત, ગ્રીસ અને ભારતમાં પણ મંદિરોમાં 'ઊંઘતી' પ્રથાઓ અથવા ધ્યાનની પદ્ધતિઓ દ્વારા સમસ્યાઓનું નિવારણ કરવાના ઉલ્લેખ મળે છે. આધુનિક હિપ્નોસિસનો જનક ઑસ્ટ્રિયાના ચિકિત્સક ફ્રાન્ઝ એન્ટોન મેસ્મર (૧૮મી સદી)ને માનવામાં આવે છે, જેણે 'પ્રાણીચુંબકત્વ' (એનિમલ મેગ્નેટિઝમ)નો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો. પછીથી ૧૯મી સદીમાં સ્કોટિશ ચિકિત્સક જેમ્સ બ્રેડએ આ પ્રથાનું વૈજ્ઞાનિકરણ કર્યું અને 'હિપ્નોસિસ' શબ્દ ગ્રીક શબ્દ 'હિપ્નોસ' (નિદ્રા) પરથી રચ્યો. ૨૦મી સદીમાં મિલ્ટન એરિકસનને આધુનિક ચિકિત્સાત્મક હિપ્નોસિસનો પિતા માનવામાં આવે છે.

ભારતીય સંદર્ભ

ભારતમાં હિપ્નોસિસ જેવી પ્રથાઓનાં મૂળ યોગ અને તંત્રની પ્રાચીન પરંપરામાં શોધી શકાય છે. યોગનિદ્રા, ધ્યાન (ધારણા અને ધ્યાન) અને સૂચના દ્વારા મન પર નિયંત્રણ મેળવવાની કળાઓ ભારતીય દર્શનનો ભાગ રહી છે. વૈદિક અને તાંત્રિક પરંપરામાં ગુરુ શિષ્યને ધ્યાનની ઊંડી અવસ્થામાં લઈ જઈને જ્ઞાનની સૂચના આપે છે, તે આધુનિક હિપ્નોસિસ સાથે સામ્યતા ધરાવે છે. આધુનિક સમયમાં, ભારતમાં હિપ્નોસિસનો ઉપયોગ ૨૦મી સદીના મધ્યભાગથી ચિકિત્સકીય હેતુઓ માટે થવા લાગ્યો. ડૉ. જયંત વૈદ્ય અને ડૉ. બી. એમ. હેગડે જેવા પ્રારંભિક વ્યક્તિઓએ આ ક્ષેત્રે પ્રયોગો કર્યા. ૧૯૭૦ અને ૮૦ના દાયકામાં, ડૉ. એન. એસ. વર્મા અને ડૉ. જગદીશ સી. ચંદ્રા જેવા ચિકિત્સકોએ હિપ્નોસિસને વૈજ્ઞાનિક અને ચિકિત્સકીય માન્યતા અપાવવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો.

પ્રકારો

હિપ્નોસિસના મુખ્યત્વે બે પ્રકારો છે: સ્વ-હિપ્નોસિસ અને હેતરો-હિપ્નોસિસ (બીજા વ્યક્તિ દ્વારા કરાવવામાં આવતી). તેના ઉપયોગના આધારે નીચેના પ્રકારો પણ જોવા મળે છે:

• ચિકિત્સાત્મક હિપ્નોસિસ: આ હિપ્નોસિસનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે, જેનો ઉપયોગ માનસિક અને શારીરિક સમસ્યાઓ જેવી કે ચિંતા, તણાવ, ફોબિયા, ધૂમ્રપાન છોડવું, વજન નિયંત્રણ, દુઃખાવો નિયંત્રણ વગેરે માટે થાય છે.
• રિગ્રેશન હિપ્નોસિસ: આ પદ્ધતિમાં વ્યક્તિને તેના ભૂતકાળની યાદો, ખાસ કરીને બાળપણ અથવા પૂર્વજન્મની ઘટનાઓ તરફ લઈ જવામાં આવે છે. આનો હેતુ વર્તમાન સમસ્યાઓના મૂળ કારણો શોધી કાઢવાનો હોય છે. ભારતમાં પૂર્વજન્મની માન્યતાઓને કારણે આ પ્રકારની હિપ્નોસિસની ચર્ચા ઘણી થાય છે. વધુ માહિતી માટે રિગ્રેશન હિપ્નોસિસ જુઓ.
• એરિકસનિયન હિપ્નોસિસ: મિલ્ટન એરિકસન દ્વારા વિકસિત આ પદ્ધતિમાં અસીધી સૂચનો અને કહાણીઓનો ઉપયોગ થાય છે, જે વ્યક્તિના અવચેતન મન સાથે સંપર્ક સાધે છે.
• ક્લાસિકલ/ડાયરેક્ટ હિપ્નોસિસ: આમાં હિપ્નોટિસ્ટ સીધી અને આદેશાત્મક સૂચનો આપે છે.

વૈજ્ઞાનિક સંશોધન

હિપ્નોસિસ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનનું વિષય રહી છે. ભારતીય આયુર્વિજ્ઞાન સંશોધન પરિષદ (ICMR) અને વિવિધ મેડિકલ કાઉન્સિલોએ હિપ્નોસિસને એક વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ તરીકે માન્યતા આપી છે. આલ ઇન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ સાયન્સેસ (AIIMS) અને પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (PGIMER) જેવી સંસ્થાઓમાં દુઃખાવો નિયંત્રણ અને મનોચિકિત્સામાં તેની અસરકારકતા પર અભ્યાસ થયા છે. મગજની ઇમેજિંગ તકનીકો (જેવી કે fMRI) દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે હિપ્નોટિક ટ્રાન્સ દરમિયાન મગજના કેટલાક ભાગો (જેવા કે પ્રી-ફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ)ની ક્રિયાપ્રતિક્રિયામાં ફેરફાર થાય છે, જે સૂચનશીલતા વધારે છે. વૈજ્ઞાનિક સમુદાય હિપ્નોસિસને એક વાસ્તવિક અને ઉપયોગી સાયકોલોજિકલ ટૂલ તરીકે સ્વીકારે છે, પરંતુ તેની આસપાસની અતિશયોક્તિઓ અને ભ્રમણાઓ પ્રત્યે ચેતવણી આપે છે.

ઉપયોગો

હિપ્નોસિસના ઉપયોગો વિસ્તૃત છે:

• મનોચિકિત્સા: ચિંતા, તણાવ, હતાશા, ફોબિયા, PTSD, નશામુક્તિ વગેરેમાં.
• દુઃખાવો નિયંત્રણ: દાંતની ચિકિત્સા, પ્રસૂતિ, કરોડરજ્જુની ઇજા, કેન્સરના દુઃખાવા વગેરેમાં સહાયક.
• વર્તણૂંક પરિવર્તન: ધૂમ્રપાન, મદ્યપાન છોડવું, નખચવા, વજન ઘટાડવું વગેરે.
• પ્રદર્શન વૃદ્ધિ: પરીક્ષાનો તણાવ, રંગમંચનો ડર, રમતવીરોનું પ્રદર્શન વધારવામાં.
• ત્વચા અને સ્વાસ્થ્ય: ચામડીના રોગ (જેવા કે સોરાયસિસ), એલર્જી, અસ્થમા જેવી સમસ્યાઓમાં સહાયક ચિકિત્સા તરીકે.
• અભ્યાસ અને યાદશક્તિ: ધ્યાન વધારવા અને શીખવાની ક્ષમતા સુધારવામાં.

ભારતમાં કાનૂની સ્થિતિ

ભારતમાં હિપ્નોસિસની કાનૂની સ્થિતિ સ્પષ્ટ છે. ભારતીય ચિકિત્સા પરિષદ (MCI) અને રાષ્ટ્રીય માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ન્યુરોસાયન્સેસ સંસ્થા (NIMHANS) જેવી સંસ્થાઓ હિપ્નોસિસને ચિકિત્સકીય પદ્ધતિ તરીકે માન્યતા આપે છે. જો કે, મહત્વની શરત એ છે કે હિપ્નોસિસનો અભ્યાસ અને અ