Gipnoz
Gipnoz (grekshe ὕπνος — uyqı) — adamnın' es-hushı ha'm qabıllaw qa'biliyetlerinin' o'zgerip, belgili bir maqsetke qaratılgan g'oyat qabıllawshılıq ha'm suggestiya (uqsatu) ku'shine iye bolıwı menen ajıralıp turadı, psixologiyalıq ha'm psixoterapevtik usıl. Gipnozda bolg'an adam (gipnotizem qılınǵan subyekt) gipnoterapevt (gipnoz usını etiwshi) beretuǵın verbal ha'm nonverbal signallarga qattı qızıǵıwshılıq ko'rsetedi ha'm olardı orınlawǵa moyıl boladı.
Anıqlama
Gipnoz — bul adamnın' es-hushı jaǵdayının' o'zgertilgen ku'yi bolıp, onın' ishki resurslarına qol jetiw imkaniyatın beredi. Gipnozda bolg'an adam oyanıq jaǵdayda bolsa da, onın' diqqati isteki oy-pikirlerden azat etilip, gipnoterapevttin' so'zlerine ha'm uqsatıwlarına qattı jıynalǵan. Gipnotik trans dep atalatuǵın bul ku'y adette qattı dem alıw, es-hushın jıynaw ha'm deneniń barlıq bo'limlerinin' qımshayıwı menen birge keledi. Gipnoz — bul uyqı emes, biraq qayta tiklewshi dem alıw ku'yine uqsawshılıq jaratadı.
Tariyxı (du'nyalıq ha'm jergilikli)
Gipnoz qadimgi waqıtlardan beri ma'lim, Misirdin' iyrim sopxanalarında, Greciyanın' Asklepion dena saqlaw orınlarında ha'm Hindistanda meditatsiya ha'm es-hushnı o'zgertiw usılları retinde qollanılǵan. XVIII ha'm XIX a'sirlerde Avstriyalıq vrach Franz Anton Mesmer onın' zamańagóy ko'rinisin islep shıqtı, biraq onın' "zhıynıqlı magnitizm" teoriyası ilimiy jurtlar tárepinen qabıl etilmegen. Keyinirek, XIX a'sirdiń aqırında Parij nevrologi Ján-Marten Sharko gipnozdiń nevrologiyalıq aspektlerin úyrenip, onı isteriyani davalaw usılı retinde qollandı. Sigmund Freud da baslapqı jıllarında gipnozdi psixoanaliz usılı retinde qollang'an, biraq keyinirek onı tark etken.
Ózbekstan ha'm Qaraqalpaqstan aymaǵında gipnoz XX a'sirdiń 60-70-jıllarınan baslap, Sovet medicina sistemasında psixoterapiyanın' bir bo'limi retinde qollanıla baslag'an. Tashkent medicina institutında (házirgi Tashkent medicina akademiyası) psixoterapiya kafedrasında gipnoterapiya boyınsha ilimiy-izertlew jumısları alıp barılǵan. Nókis mámleketlik pedagogika institutında (házirgi Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti) psixologiya boyınsha oqıtıwshılar gipnozdiń pedagogikalıq psixologiyada qollanılıw múmkinshiliklerin úyreniw menen shuǵıllanǵan. Sońǵı jıllarda Qaraqalpaqstanda da psixologiya ha'm psixoterapiya qızıǵıwshılıǵınıń artıwı menen, gipnoterapiyaǵa qızıǵıwshılıq da osti.
Tu'ri
Gipnozdiń bir neshe tu'ri bar, olardıń ishinde eń kóp tarqalǵanları:
- Klassikalıq (avtoritar) gipnoz — bul usılda gipnoterapevt subyektke to'g'ridan-to'g'ri, anıq buyırıqlar berip, onı trans ku'yine kirgizedi. Bul usıl Sharko ha'm onın' shákirtleri tárepinen rawajlandırılǵan.
- Eriksonlıq gipnoz — amerikalıq psixiatr Milton Erikson tárepinen jaratılǵan bul usıl klassikalıq usıldan qattı parıqlanadı. Mında qıyınshılıqlar, metaforalar ha'm qosımsha so'zler qollanılıp, subyekt o'z-i-zi trans ku'yine kirgizedi. Bul usıl házirgi waqıtta eń kóp qollanıladı.
- Regressiv gipnoz — bul usıl adamnı ótken waqıtqa, ápiwayılasa, balalıq shaqasına qaytarıwǵa baǵıshlanǵan. Regressiv gipnoz arqalı ótken psixikalıq travmalardı sheshiwge ha'raket etiledi.
- O'z-o'zine gipnoz (avtogipnoz) — bul usılda adam o'z-i-zi gipnotik trans ku'yine kirip, o'z-i-zi uqsatu beriw arqalı denesin dem alıwǵa, stressdi jeńiwge yamasa ózgeshe qabıllawshılıqqa iye bolıwı múmkin.
Ilimiy izertlewler
Gipnoz haqqındaǵı ilimiy izertlewler onın' miyge tásir etiw mekanizmin anıqlawǵa baǵıshlanǵan. Funkcional magnit-rezonanslıq tomografiya (fMRT) ha'm elektroensefalografiya (EEG) usılları gipnotik trans waqtında miynin' belgili bo'limlerinin', a'sirese, aldıńǵı qırqaw bólimlerinin' aktivligi o'sip, arqa bólimlerinin' aktivligi tómenlewin ko'rsetti. Bul gipnoz waqtında diqqatnın' ortashaǵa jıynalıwı ha'm сыртқы ойлаулардың басылуы менен түсіндіріледі. Gipnoz ayrıqsha, gipnotizem qabıllawshılıq dep atalatuǵın qabıllawshılıqqa iye bolǵan adamlarǵa tásirin kórsetedi. Gipnoz psixosomatikalıq awırıwlar, awırıw sindromı, fobiyalar, tútin iwini tark etiw ha'm basqa ko'plegen shártlerdi davalawda samaralı ekenligi ilimiy jol menen da'lelengen.
Qollanılıwı
Gipnoz medicina, psixologiya ha'm deneniń basqa salamaqlıq saqlaw salasında keni's qollanıladı:
- Medicinada: Xronikalı awırıwlar, sindrom qabırǵa awırıwı, migren, qusılıw ha'm basqa psixosomatikalıq buzılıwlar, operaciyadan keyingi rehabilitaciya, stomatologiyada qorqınıshsızlanıw.
- Psixoterapiyada: Depressiya, úrkeniw, stress, fobiyalar, PTSD (posttravmatik stress buzılıwı), qıyınshılıqlar, qosımsha salmaqtılıq.
- Sport psixologiyasında: Sportshılardıń psixikalıq da'rejesin artırıw, natijalılıqtı o'siriw, musabaqa aldı qorqınıshın jeńiw.
- Pedagogikalıq psixologiyada: Oqıw qabıllawshılıǵın artırıw, imtixan aldı qorqınısh, diqqattı jıynaw.
Ózbekstan ha'm Qaraqalpaqstanda gipnoz, a'sirese, nevrologiya ha'm psixoterapiya bo'limlerinde, shıńa klinikalarında ha'm óz isine iye bolǵan psixologlar tárepinen qollanıladı.
Qaraqalpaqstandaǵı huqıqıy ma'mleketi
Ózbekstan Respublikasında medicina qızmetkerlerinin' huqıqıy ma'mleketi "Ózbekstan Respublikasının' xalıq salamaqlıǵın saqlaw tuvralı"ǵı Zańında ha'm Medicina qızmetkerlerinin' kasbiy is-áreket etika qaǵıydaları menen tártipke salınǵan. Gipnoterapiya retinde gipnozdi qollaw tek g'oyat medicina bilimine iye bolǵan, medicina joqarı oqıw orınların tamamlaǵan ha'm psixoterapiya boyınsha qosımsha bilim alǵan vrachlarǵa ruxsat etiledi. Psixologiya pánin tamamlaǵan psixologlar gipnozdi qollaw huqıqına iye emes, biraq olar psixologiyalıq konsultatsiya beriw huqıqına iye. Qaraqalpaqstanda gipnoz usılın qollawshılar medicina litsenziyasına iye bolıwı ha'm Ózbekstan Respublikası Sog'lıq saqlaw ministrliginiń tárepinen belgilengen tártipke riya etiwleri kerek. Diniy maqsetler ushın gipnozdi qollaw, ayrıqsha, adamnı aldaw yamasa pul alıw maqsetinde bolsa, qatıy qadaǵan etilgen.
Ma'daniy qarashlar
Qaraqalpaq xalqında dástúriy medicina bilimleri, a'sirese, emshilik, dárigerlik penen birge, psixikalıq tá'sir etiw usılları da bolǵan. Xalıq ishinde es-hushın jıynaw, dem alıw ha'm duǵa oqıw usılları gipnozǵa uqsawshılıq jaratadı. Biraq, gipnozǵa qaraytuǵın qarashlar aralash: kóplegen adamlar onın' ilimiy usıl dep esaplasa, keybirewler onı sirli yamasa diniy tá'sir dep qorqadı. Musılman jámáátinde gipnozǵa qarash dúnyaviy bilim menen diniy qadıyyalar arasında: eger gipnoz adamnıń salamaqlıǵın saqlaw maqsetinde qollanılsa, ol jaqsı dep qabıl etilse de, adamnıń aqlın basqaraw yamasa erkinligin sheklew maqsetinde qollanılsa, qadaǵan etiledi. Sońǵı jıllarda Nókis qalasında ha'm regionlarda ótkeriletug'ın sog'lıq saqlaw ha'm psixologiya boyınsha seminar ha'm treningler gipnoz haqqındaǵı tu'siniksizlikti tósewge járdem beriwde.
Qaraqalpaqstan (Ózbekstan) dan belgili praktikler
- Dáwletbay Jumamuratov — Nókis qalasındaǵı medicina orınlarında jumıs etken nevrolog-vrach, psixoterapiya, a'sirese gipnoterapiya boyınsha qosımsha bilim alǵan. Ol xronikalı awırıw sindromı ha'm nevrozlar menen islegen.
- Gúlnara Sábitova — Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń psixologiya kafedrasındaǵı dosent, pedagogikalıq psixologiya boyınsha izertlewler alıp barıp, oqıw procesinde psixologiyalıq usıllar, o'z-o'zine gipnoz elementlerin qollanıw boyınsha maqalalar jazǵan.
- Ásker Madreimov — Nókis qalasındaǵı shaxsiy psixologiyalıq konsultatsiya orayınıń tiykarın salıwshı, psixolog-konsultant. Ol klinikalıq gipnoz boyınsha Rossiyada treninglerden ótken ha'm óz qızmetinde Erickson usılın qollanadı.
- Máptile Joldasbaeva — Qaraqalpaqstan Respublikası Sog'lıq saqlaw ministrliginiń salamaqlıq saqlaw tártipke salıw bo'liminde jumıs etken vrach, salamaqlıq saqlaw sistemasında psixoterapiyanın', a'sirese gipnoterapiyanın' ornın keni'ytiw boyınsha islep shıǵıwshı.