रिग्रेशन संमोहन

प्रतिगमन संमोहन (इंग्रजी: Regression Hypnosis) ही एक संमोहन पद्धती आहे, ज्यामध्ये एखाद्या व्यक्तीला संमोहनाच्या अधीन करून त्याच्या स्मृतीत मागे घेऊन जातात. याचे मुख्य दोन प्रकार आहेत: वय प्रतिगमन (Age Regression) आणि पूर्वजन्म प्रतिगमन (Past Life Regression). वय प्रतिगमनात व्यक्तीच्या या जन्मातील लहानपणापर्यंत मागे जातात, तर पूर्वजन्म प्रतिगमनात त्या व्यक्तीच्या मनातील अशा स्मृती शोधण्याचा प्रयत्न केला जातो, ज्या पूर्वजन्माशी संबंधित असल्याचे मानले जाते. भारतासारख्या देशात, जिथे पुनर्जन्मावर विश्वास प्राचीन काळापासून आहे, तिथे या पद्धतीचा स्वीकार आणि चर्चा विशेष आहे.

व्याख्या

प्रतिगमन संमोहन ही एक चिकित्सकीय पद्धत म्हणून वापरली जाणारी संमोहन तंत्रिका आहे. यामध्ये, एका प्रशिक्षित चिकित्सकाच्या मार्गदर्शनाखाली, व्यक्ती संमोहनाच्या अधीन राहून अधिक विश्रांत अवस्थेत प्रवेश करते. या अवस्थेत, व्यक्तीची चेतना सामान्यपेक्षा वेगळ्या अवस्थेत असते आणि तिला गेल्या काळातील घटना अधिक स्पष्टपणे आठवू शकतात असे मानले जाते. पूर्वजन्म प्रतिगमनाच्या बाबतीत, हे "आठवणी" मागील जन्मांशी संबंधित असल्याचा दावा केला जातो. ही प्रक्रिया बहुतेक वेळा मानसिक ताण, भीती, अव्यक्त दुःख किंवा आजारांचे मूळ शोधण्यासाठी वापरली जाते.

इतिहास

संमोहनाचा वापर प्राचीन काळापासून आहे, परंतु प्रतिगमनासाठीचा त्याचा पद्धतशीर वापर २०व्या शतकात लक्षात येऊ लागला.

मोरे बर्नस्टाईन

१९५२ मध्ये अमेरिकन व्यावसायिक मोरे बर्नस्टाईन यांनी "द सर्च फॉर ब्रायडी मर्फी" हे पुस्तक लिहिले, ज्याने पाश्चात्य जगात पूर्वजन्म प्रतिगमनाची चर्चा सुरू केली. या पुस्तकात त्यांनी "ब्रायडी मर्फी" या टोपणनावाने ओळखल्या जाणाऱ्या एका महिलेच्या प्रतिगमन चिकित्सेचे वर्णन केले आहे, जिथे तिला १९व्या शतकातील आयर्लंडमधील जीवनाच्या आठवणी आल्याचे सांगितले जाते. हे पुस्तक खूपच लोकप्रिय झाले आणि या विषयावरच्या सार्वजनिक जिज्ञासेला चालना दिली.

ब्रायन वीस

अमेरिकन मनोचिकित्सक ब्रायन वीस यांनी १९८० च्या दशकात या क्षेत्रात महत्त्वाचे योगदान दिले. त्यांचे "मॅनी लाइव्हज, मॅनी मास्टर्स" (१९८८) हे पुस्तक जगभर प्रसिद्ध झाले. डॉ. वीस यांनी सांगितले की, त्यांच्या एका रुग्णा "कॅथरीन" च्या नियमित प्रतिगमन चिकित्सेदरम्यान, अशा आठवणी बाहेर आल्या ज्या तिच्या स्वतःच्या जन्मापूर्वीच्या काळातील होत्या. या अनुभवाने त्यांचा या विषयावरील संशोधन सुरू झाला आणि त्यांनी पूर्वजन्म चिकित्सेचा अभ्यास व प्रसार केला.

मायकेल न्यूटन

मायकेल न्यूटन हे अमेरिकन संमोहन चिकित्सक होते, ज्यांनी जीवन दरम्यान प्रतिगमन (Life Between Lives - LBL) या संकल्पनेचा पाया घातला. त्यांच्या पद्धतीत, व्यक्तीला केवळ पूर्वजन्मापर्यंतच नव्हे, तर मृत्यूनंतरच्या आध्यात्मिक जगातील (दोन जन्मांदरम्यानच्या) अनुभवांपर्यंत नेले जाते. त्यांची पुस्तके, "जर्नी ऑफ सोल्स" (१९९४) आणि "डेस्टिनी ऑफ सोल्स" (२०००), या विषयावरील मूलभूत ग्रंथ मानले जातात.

डोलोरेस कॅनन

डोलोरेस कॅनन या अमेरिकन संमोहन चिकित्सिका होत्या, ज्यांनी प्रतिगमन संमोहनाचा वापर केवळ चिकित्सेसाठीच नव्हे तर आध्यात्मिक संदेश मिळवण्यासाठीही केला. त्यांनी "क्युओस" (QHHT - Quantum Healing Hypnosis Technique) ही स्वतःची पद्धत विकसित केली. त्यांच्या असंख्य प्रतिगमन सत्रांतून मिळालेल्या "माहिती"च्या आधारे त्यांनी पृथ्वीचा इतिहास, ब्रह्मांडातील जीवन इत्यादी विषयांवर अनेक पुस्तके लिहिली आहेत, जी खूपच वादग्रस्त आहेत.

पद्धतशास्त्र

प्रतिगमन संमोहन सत्र सहसा एका शांत, आरामदायक खोलीत घेतले जाते. चिकित्सक व्यक्तीला श्वासोच्छ्वासाच्या व्यायामाद्वारे विश्रांत करतो आणि नंतर संमोहनाच्या विविध तंत्रांचा वापर करून त्यांना संमोहन अवस्थेत नेतो. या अवस्थेत, व्यक्ती जागी असते, परंतु तिची लक्ष्यकेंद्रितता वाढलेली असते. चिकित्सक विशिष्ट मार्गदर्शक प्रश्न विचारतो, ज्यामुळे व्यक्तीला विशिष्ट वय किंवा काळातील घटनांकडे मानसिकदृष्ट्या परत जायला मदत होते. व्यक्ती जे अनुभव सांगते, ते चिकित्सक नोंदवतो. सत्राच्या शेवटी, व्यक्तीला संमोहनातून हळूहळू बाहेर आणले जाते आणि नंतर सांगितलेल्या अनुभवांवर चर्चा केली जाते.

प्रकार

वय प्रतिगमन (Age Regression): यामध्ये व्यक्तीला याच जन्मातील लहानपणी किंवा बालपणी परत नेले जाते. याचा उपयोग प्रामुख्याने मानसिक आजारांचे मूळ शोधण्यासाठी केला जातो. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रौढ व्यक्तीमध्ये असलेल्या भीतीचे कारण लहानपणी घडलेल्या एखाद्या दुःखद घटनेत असू शकते, जी सामान्य अवस्थेत आठवण्यास कठीण आहे.

पूर्वजन्म प्रतिगमन (Past Life Regression - PLR): हा सर्वात चर्चित प्रकार आहे. यामध्ये व्यक्तीच्या सध्याच्या जन्मापूर्वीच्या काळातील आठवणी उकलण्याचा प्रयत्न केला जातो. समर्थकांच्या मते, सध्याच्या जीवनातील अनेक समस्या, भीती, आजार, नातेसंबंधातील अडचणी यांचे मूळ पूर्वजन्मातील अनुभवांमध्ये असू शकते आणि त्या आठवणी जाणवल्याने सध्याच्या समस्येवर उपचार होऊ शकतो.

जीवन दरम्यान प्रतिगमन (Life Between Lives - LBL): मायकेल न्यूटन यांनी लोकप्रिय केलेली ही पद्धत पूर्वजन्म प्रतिगमनापेक्षा पुढे जाते. यात व्यक्तीला मृत्यूनंतरच्या आध्यात्मिक क्षेत्रातील अनुभवांकडे नेले जाते. यात आत्म्याच्या गटांशी (सोल ग्रुप) पुनर्मिलन, आध्यात्मिक मार्गदर्शकांशी संवाद, पुढील जन्माची योजना करणे इत्यादी गोष्टींचा समावेश असतो असे सांगितले जाते.

वैज्ञानिक दृष्टिकोन

पारंपारिक विज्ञान आणि मुख्यप्रवाही मनोविज्ञान प्रतिगमन संमोहन, विशेषतः पूर्वजन्म प्रतिगमन, याला समर्थन देत नाही. अनेक संशोधक आणि मनोवैज्ञानिकांचे मत आहे की, संमोहन अवस्थेत दिसणाऱ्या "पूर्वजन्मांच्या आठवणी" ह्या खऱ्या ऐतिहासिक स्मृती नसून कल्पनाशक्ती, अपेक्षा, चिकित्सकाच्या प्रश्नांचा प्रभाव, लपलेली स्मृती (क्रिप्टोमनेशिया) आणि मनोरंजन माध्यमांतून मिळालेली माहिती यांचे संयोजन असू शकते. संमोहनामुळे व्यक्ती सुझेस्टिबल (सूचनांना बधिर) होते आणि ती अशा कथा रचू शकते ज्या खऱ्या वाटतात. तथापि, संमोहन हे एक वैध चिकित्सकीय साधन आहे आणि वय प्रतिगमनासारख्या पद्धतींचा वापर मानसिक आरोग्य क्षेत्रात केला जातो, ज्याचे काही सकारात्मक परिणामही दिसून आले आहेत.

पुनर्जन्म संशोधन

भारतात पुनर्जन्मावर विश्वास असल्याने, येथे या विषयावर संशोधनही झाले आहे. डॉ. इयान स्टीव्हन्सन, एक अमेरिकन मनोचिकित्सक, यांनी भारतासह जगभरात अशा मुलांच्या प्रकरणांचा अभ्यास केला ज्यांना स्वतःच्या पूर्वजन्माच्या आठवणी आहेत असे सांगितले जाते. त्यांनी या आठवणींची पडताळणी करण्याचा प्रयत्न केला. भारतातील काही संशोधक आणि संस्थाही या विषयावर काम करतात. तथापि, हे संशोधन वादग्रस्तच राहिले आहे आणि शास्त्रीय समुदायात त्याला मान्यता मिळालेली नाही.

भारतातील सराव

भारतात, पुनर्जन्म ही एक सर्वसाधारणपणे मान्य संकल्पना आहे, ज्याचा उल्लेख गीतासारख्या धर्मग्रंथांत आहे. त्यामुळे पूर्वजन्म प्रतिगमनची कल्पना येथे सहजपणे स्वीकारली जाते. मुंबई, दिल्ली, बंगळुरू, चेन्नई यांसारख्या महानगरांत अनेक प्रशिक्षित संमोहन चिकित्सक कार्यरत आहेत, जे प्रतिगमन चिकित्सा देतात. काही चिकित्सकांनी या क्षेत्रात लेखन केलेले आहे. भारतातील सरावामध्ये अनेकदा पाश्चात्य तंत्रांसोबत स्थानिक आध्यात्मिक तत्त्वज्ञानाचे मिश्रणही दिसून येते. काही लोक याला एक प्रकारची आध्यात्मिक साधना मानतात, तर काही याचा उपयोग मानसिक आरोग्यासाठी करतात. तसेच, भारतात अशीही टीका आहे की, काही अप्रशिक्षित व्यक्ती याचा गैरवापर करून लोकांना फसवू शकतात.

कायदेशीर आणि नैतिक विचार

भारतात, संमोहन चिकित्सेसाठी सध्या कोणतेही विशिष्ट कायदे किंवा नियमन नाही. तथापि, कोणत्याही चिकित्सकीय प्रक्रियेप्रमाणे येथेही नैतिकता महत्त्वाची आहे. एक चिकित्सक म्हणून, रुग्णाची संमती घेणे, त्याची गोपनीयता राखणे, अप्रशिक्षित नसणे, अवास्तव अपेक्षा निर्माण करणे टाळणे आणि रुग्णाचे भावनिक किंवा मानसिक नुकसान होऊ न देणे ही जबाबदारी आहे. पूर्वजन्म प्रतिगमन हे मनोरंजनासाठी किंवा कुतूहलापोटी करणे योग्य नाही. कोणत्याही गंभीर मानसिक आजाराची लक्षणे असलेल्या व्यक्तीवर ही पद्धत वापरणे धोकादायक ठरू शकते. रुग्णांनीही प्रशिक्षित आणि विश्वसनीय व्यावसायिकांचाच