Hipnoz
Hipnoz — insanın zehni və fizioloji vəziyyətində, həmçinin şüurunun və yaddaşının dəyişmiş hallarında özünü göstərən, yüksək konsentrasiya və təklif qəbulu ilə xarakterizə olunan xüsusi psixofizioloji vəziyyətdir. Bu, terapevtik məqsədlərlə, eləcə də insan psixikasının tədqiqində istifadə olunan bir üsuldur.
Tərif
Hipnoz, adətən, hipnoterapevt adlanan təlim keçmiş tərəfdaş tərəfindən yaradılan, təklif qəbulunun yüksək səviyyədə olduğu, fokuslanmış diqqət və artan təxəyyül vəziyyətidir. Bu trans vəziyyəti, gündəlik trans hallarından (məsələn, kitab oxuyarkən ya da səyahət edərkən) fərqli olaraq, idarə olunan və məqsədyönlü proses kimi başa düşülür. Hipnoz zamanı fərdin tənqidi düşüncəsi azalır, lakin tamamilə yox olmur; iradə və şəxsiyyət itirilmir. Əsasən, hipnoterapiya çərçivəsində, müxtəlif psixoloji və psixosomatik pozuntuların aradan qaldırılması üçün vasitə kimi tətbiq edilir.
Tarix
Ümumi dünya tarixi
Hipnozun kökləri qədim şaman rituallarına, Misir və Yunanıstandakı "yuxu məbədləri"nə qədər uzanır. Lakin onun müasir anlayışı 18-ci əsrdə alman həkimi Frans Anton Mesmerin "animal maqnetizm" nəzəriyyəsi ilə formalaşmağa başladı. 19-cu əsrdə ingilis həkimi Ceyms Bred bu fenomeni elmi cəhətdən öyrənməyə başladı və ona "hipnoz" adını verdi. Sonrakı dövrlərdə Jan-Martin Şarko, Hyppolit Bernheym kimi alimlər, xüsusilə də Ziqmund Freyd onun psixoanalizdə istifadə imkanlarını araşdırdılar. 20-ci əsrdə Milton Eriksonun inkişaf etdirdiyi dolayı və icazə verən hipnoz üsulları müasir hipnoterapiyanın əsasını qoydu.
Azərbaycanda tarixi
Azərbaycanda hipnozun tətbiqi əsasən iki istiqamətdə inkişaf etmişdir: ənənəvi folklor praktikaları və sovet dövründən başlayan elmi tibbi yanaşma. Azərbaycan xalq təbabətində, ağısağalar və müalicəçilər tərəfindən müəyyən dualar, sehrli sözlər və fokuslaşdırılmış baxış vasitəsilə trans vəziyyətlərinin yaradılmasına bənzər hallar qeyd olunurdu. Sovet dövründə hipnoz rəsmi olaraq tibbin, xüsusilə psixiatriya və nevrologiyanın bir sahəsi kimi tanındı. Bakıdaki tibb universitetlərində və psixi xəstəlikər xəstəxanalarında klinik hipnozdan müalicəvi məqsədlərlə istifadə olunurdu. Müstəqillik dövründə isə bu sahə beynəlxalq təcrübə ilə zənginləşərək, psixoloqlar və psixoterapevtlər tərəfindən daha geniş yayıldı.
Növləri
Hipnoz bir neçə əsas növə ayrılır:
- Klassik (avtoritar) hipnoz: Birbaşa əmrlər və təkliflərlə xarakterizə olunur. Hipnoterapevt birbaşa rəhbərlik edir.
- Erikson hipnozu (və ya qeyri-birbaşa hipnoz): Milton Eriksonun yaratdığı bu üsulda, hekayələr, məcazlar və dolayı təkliflərdən istifadə olunur. Daha yumşaq və fərdiyyətləşdirilmiş yanaşmadır.
- Öz-özünə hipnoz (avtohipnoz): Şəxsin xüsusi texnikalar öyrənərək özünü hipnotik trans vəziyyətinə salması. Stress idarəetmə və performansın yaxşılaşdırılmasında tez-tez istifadə edilir.
- Reqressiv hipnoz: Fərdin keçmiş xatirələrinə, xüsusilə də uşaqlıq dövrünə və ya iddia olunan keçmiş həyat təcrübələrinə qayıtmaq üçün istifadə olunur. Bu, psixoterapiyada travmanın köklərinə nüfuz etmək məqsədi daşıyır.
- Klinik hipnoz: Tibbi və psixoloji müalicə məqsədləri üçün peşəkar şəkildə tətbiq olunan hipnoz növüdür.
Elmi tədqiqatlar
Hipnoz, beynin funksional vəziyyətinin dəyişməsi kimi qismən öyrənilmiş bir fenomendir. Müasir neyroşəkilləndirmə üsulları (fMRT, PET) göstərir ki, hipnotik trans zamanı beyində qan axınının və aktivliyin paylanması dəyişir. Xüsusilə, diqqət və tənqidi qiymətləndirmə ilə əlaqəli beyin sahələrində aktivlik dəyişiklikləri müşahidə olunur. Hipnozun ağrı hissini azaltmaqda (analgeziya) effektiv olduğu çoxsaylı tədqiqatlarla sübuta yetirilmişdir. Lakin, hipnoza qəbul olma dərəcəsi (hipnotizabilik) insandan insana çox fərqlənir. Elmi cəmiyyət hipnozu şüurun xüsusi bir vəziyyəti kimi qəbul edir, lakin onun mexanizmləri və imkanları ilə bağlı tədqiqatlar davam edir.
Tətbiq sahələri
Hipnoz Azərbaycanda və dünyada geniş çeşiddə sahələrdə tətbiq olunur:
- Klinik psixologiya və psixoterapiya: Fobiyalar, narahatlıq pozuntuları, depressiya, PTSD (posttravmatik stress pozuntusu), siqaretə və ya digər asılılıqlara qarşı mübarizə.
- Tibb: Ağrı idarəetmə (xronik ağrılar, diş həkimliyi, doğuş), psixosomatik xəstəliklər (bronxial astma, yeyilmə sindromu), dermatoloji problemlər.
- İdman: İdmançıların psixoloji hazırlığı, performans qorxusunun aradan qaldırılması, məqsədyönlü konsentrasiyanın artırılması.
- Təhsil: Öyrənmə prosesinin sürətləndirilməsi, imtahan stresinin idarə edilməsi, yaddaşın gücləndirilməsi.
- Şəxsi inkişaf: Özgüvənin artırılması, motivasiya, stress idarəetmə texnikaları.
Azərbaycanda hüquqi status
Azərbaycan Respublikasında hipnoz, əsasən, tibbi və psixoloji xidmətlər çərçivəsində həyata keçirilir. Onun tətbiqi üçün xüsusi lisenziya və ya sertifikat sistemi vahid deyil, lakin praktiki fəaliyyət göstərən şəxslərin ali tibbi və ya psixoloji təhsili olması tələb olunur. Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə Nazirliyi tibbi fəaliyyəti tənzimləyən qanunvericiliyə əsasən, hipnozla müalicə yalnız həkim-psixoterapevt və ya psixiatr tərəfindən apara bilər. Psixoloqlar isə psixoloji konsultasiya və dəstək çərçivəsində hipnoterapiya texnikalarından istifadə edə bilərlər. Qeyri-peşəkar, şou xarakterli hipnoz tamaşaları isə qanunla tənzimlənmir, lakin belə fəaliyyət insan sağlamlığı üçün risk daşıdığından etik cəhətdən qəbuledilməz sayılır və potensial hüquqi məsuliyyətə səbəb ola bilər.
Mədəni münasibət
Azərbaycan cəmiyyətində hipnoza qarşı münasibət ikilidir. Bir tərəfdən, onun tibbi və elmi potensialını qəbul edən, müasir psixoterapevtik üsul kimi istifadə edən şəhər əhalisi və gənc nəslin nümayəndələri var. Digər tərəfdən, hipnoz ənənəvi olaraq sehr, cadu və ya mistika ilə assosiasiya oluna bilər, xüsusən də kənd və yaşlı əhali arasında. Bəzi insanlar onu "zehnin idarə edilməsi" kimi qəbul edərək, qorxu və şübhə ilə yanaşırlar. Media və pop mədəniyyətində hipnoz bəzən həddən artıq sensasionallaşdırılır və ya sehrli güc kimi təqdim olunur ki, bu da onun haqqında səhv anlayışların yaranmasına səbəb olur. Eyni zamanda, son illərdə sağlamlıq və şəxsi inkişafa marağın artması ilə hipnoterapiyaya maraq da müəyyən dərəcədə artmışdır.
Azərbaycanda tanınmış praktiklər
Azərbaycanda hipnoz sahəsində bir sıra mütəxəssislər fəaliyyət göstərir. Onlar əsasən Bakıda klinikalar açmış, təlimlər keçir və ya universitetlərdə dərs deyirlər.
- Professor Telman Cəfərov — psixiatriya və klinik psixologiya sahəsində tanınmış mütəxəssis, uzun illər klinik hipnozdan istifadə edərək müalicə aparmışdır.
- Elbrus Qasımov — psixoterapevt, hipnoterapevt, depressiya və asılılıqlarla mübarizə üzrə ixtisaslaşmış, ictimaiyyətdə bu sahəni populyarlaşdırmaqla məşğuldur.
- Nərgiz Əliyeva — klinik psixoloq, qadın və uşaq psixologiyası üzrə mütəxəssis, hipnoterapiya üsullarını psixoloji konsultasiyalarda aktiv tətbiq edir.
- Rəşad Məmmədov — tibb həkimi, psixosomatik xəstəliklərin müalicəsində hipnozdan istifadə edir, bu sahədə elmi məqalələrin müəllifidir.
Bu mütəxəssislərin əksəriyyəti beynəlxalq hipnoz və hipnoterapiya assosiasiyalarının (məsələn, Amerikan Hipnoz Cəmiyyəti) üzvüdür və müntəzəm olaraq beynəlxalq konfranslarda iştirak edirlər.