Gipnoz
Template:Infobox psihologiýa Gipnoz (grekçe hypnos – uky) – bu bir adamda ýörite psihofiziologiki ýagdaý döretmek üçin ulanylýan usullaryň we prosesleriň jemleýji atydyr. Bu ýagdaýda adamda konsentrasiýa we sugestiýa (teklipleri kabul etmek) ýokary derejede ýüze çykýar. Gipnoz köplenç terapewtik maksatlar bilen, şeýle hem ilimiň dürli pudaklarynda öwrenilýän bir hadysa hökmünde ulanylýar.
Kesgit
Gipnoz, psihologiýanyň we nevrologiýanyň bir bölümi hökmünde, bir şahsyň beýleki bir şahsa ýa-da özüne (awtogipnoz) täsir edip, ony ýörite bir trans ýagdaýyna getirmegi we şu ýagdaýda onuň pikirlenişine, duýgularyna, hereketlerine, hat-da fiziki duýgularyna teklipler (sugestiýalar) berip bilmek prosesidir. Gipnoz terapiýasy (gipnoterapiýa) bu usullaryň kömegi bilen psihiki we fiziki keselleri bejermekde ulanylýar. Gipnoz ýagdaýy ukydan däl-de, tersine, ýokary derejeli diňeş ýagdaýy, şuşlykda bedeniň we aňyň dynç almagy hökmünde düşündirilýär.
Taryhy
Dünýäde gipnozyň taryhy gadymy döwürlere, mesileniň, gadymy Müsüre we Grekistana barýar. Ol ýerlerde "uky ýady" we şifakerlik amallarynyň bir bölegi hökmünde ulanylypdyr. Gipnozyň häzirki zaman görnüşi XVIII asyryň ahyrynda Awstriýaly lukman Franz Anton Mesmeriň "životnyj magnitizm" (mesmerizm) teoriýasy bilen baglanyşykly döredilip, soňra XIX asyrda ingliz hirurgiýa lukmany James Braid tarapyndan "gipnoz" diýen at bilen resmiýeleşdirildi.
Türkmenistanda gipnozyň taryhy esasan sowet döwrüniň medisina ylmy bilen baglanyşyklydyr. Sowet Soýuzy döwründe gipnoz, esasan, psihoterapiýanyň bir bölegi hökmünde, kliniki şertlerde we ylmy-zerurlyk bilen öwrenilip ulanyldy. Türkmenistanyň ilkinji psihiatrlary we nevropatologlary bu usullary öz işlerinde ulanýardylar. Mustakyllyk döwründe Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň çäginde psihoterapiýa we medisina psihologiýasy ösüp, gipnoz terapiýasyna bolan gyzyklanma ýene-de artdy. Häzirki wagtda Türkmenistanyň Milli lukmançylyk universiteti we Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Fiziologiýa we patologiýa instituty ýaly edaralarda psihofiziologiki hadysalar öwrenilýär.
Görnüşleri
Gipnoz dürli görnüşlere bölünýär we maksatlaryna görä üýtgeýär:
- Kliniki gipnoz: Lukmanlar we psihoterapewtlar tarapyndan keselleri bejermek üçin ulanylýar. Depressiýa, gorky, stress, agyry sindromlary, narkomaniýa we çilim çekmek ýaly kesellere garşy göreşde ulanylýar.
- Erikson gipnozy: Amerikaly psihiatr Milton Ericson tarapyndan işlenip düzülen, gowşak we dolandyryjy bolmadyk usul. Bu usulda gipnolog gürrüňdeşligiň dowamynda gipnotik transy döredýär.
- Regressiw gipnoz: Bu usulda şahsyň ýatynynyň çuňlugyna düşmek we geçmiş wakalary, hat-da ýaşlyk döwrüni we öňki ýaşaýyşlary (reinkarnasiýa) öwrenmek maksady bar. Bu terapewtik maksatlar bilen ulanylýar.
- Awtoritativ (ýolbaşçylyk ediji) gipnoz: Gipnologiň güýçli we gysga buýruklar berýän klassiki usuly.
- Awtogipnoz (öz-özüne gipnoz): Şahsyň özüni özüne teklipler berip, trans ýagdaýyna getirmegi. Bu usul stressi basyp ýatyrmaýyn, konsentrasiýany ýokarlandyrmak we sport netijelerini gowulandyrmak üçin ulanylýar.
Ylmy gözlegler
Gipnoz häzirki zaman ylmy tarapyndan, esasan, neyroşekillendirme (neuroimaging) usullarynyň kömegi bilen giňden öwrenilýär. Gözlegler görkezýärler ki, gipnotik trans ýagdaýynda beýniň käbir bölekleriň işjeňligi üýtgeýär, esasan, dikat (diňeş) we kontrol ediş bilen meşgullanýan bölekler. Türkmenistanly ylmydaşlar hem bu ugurda işler alyp barýarlar. Türkmenistanyň Milli lukmançylyk uniwersitetiniň Nevrologiýa we psihiatriýa kafedrasynda we Kliniki psihologiýa laboratoriýasynda stress we agyry ýönetgesi bilen baglanyşykly gözleglerde gipnotik usullaryň täsiri öwrenilýär. Dünýä jemgyýetçilikleri, Amerikanyň Lukmançylyk Assosiasiýasy (AMA) we Amerikanyň Psihologiýa Assosiasiýasy (APA) ýaly, gipnozy agyry, gorky we stressi basyp ýatyrmaýyn kömekçi usul hökmünde ykrar edýärler.
Ulanylyşy
Gipnoz Türkmenistanyň medisina we durmuş pudaklarynda dürli maksatlar bilen ulanylýar:
- Medisina we psihiatriýada: Psihosomatiki keselleriň (bronhial demgysma, gipertoniýa, mide ýarasy) bejergisi, nevrozlar, fobiler, ýatdan çykmak, işdäki we maşgala çekişmeleri, agyryly sindromlar (migren, artrit).
- Stomatologiýada: Agyry hissini peseltmek, gorkyny ýok etmek, gag refleksini basyp ýatyrmaýyn.
- Sport medisinasy: Sportçylaryň psihologiki taýýarlygyny ýokarlandyrmak, netijeliligini gowulandyrmak, ýaralary çalt bejermek.
- Tälim we bilimde: Konsentrasiýany ýokarlandyrmak, ýatany güýçlendirmek, okuw prosesini ýeňilleşdirmek.
- 'Öz-özüni ösdürmek**: Awtogipnoz arkaly erbet odatlar (çilim çekmek, çörek iýmek) bilen göreşmek, özüne ynamy ýokarlandyrmak.
Türkmenistandaky kanuny ýagdaýy
Türkmenistanda gipnoz, esasan, Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň gözegçiligi astynda işleýän lukmanlaryň we psihoterapewtlaryň resmi işiniň bir bölegi hökmünde kanuny esasda ulanylýar. Gipnoz terapiýasyny amala aşyrmak üçin şahsyň ýokary medisina bilimine eýe bolmagy we degişli hukuklaryň (lukman, psihoterapewt) bolmagy zerur. Lukmançylyk maksatly däl, ýörite taýýarlygy bolmadyk şahslaryň gipnoz amallaryny geçirmegi Türkmenistanyň kanunçylygy tarapyndan gadagan edilýär we jezalandyrylýar. Şeýle hem, Türkmenistanyň Jenaýat kodeksinde adam azatlygyna we şahsy goragsyzlygyna garşy hereketler hökmünde görkezilýär. Medisina işgärleri gipnozy diňe pesewatlyk we şahsyň ygtyýary bilen amala aşyrmalydyr.
Medeni garaýyşlar
Türkmen halkynda aňyň we psihiki hadysalaryň ähmiýetine uly üns berilýär. Gadymy däp-dessurlarymyzda, aýdymlarda, hekaýatlarda, bagşylyk sungatynda aňyň güýjüne bolan ynanç duýulýar. Gipnoz hadysasy bolsa, köplenç halk arasynda "göz bilen süýşürmek", "söz bilen çüýşürtmek" ýaly düşünjeler bilen şertlendirilýär we käwagt ters manyda – sehrli güýç hökmünde hem kabul edilýär. Dini çäklendirmeler hem bar: käbir dindar raýatlar, gipnozy aňyň we iradäniň başga bir adama berilmegi hökmünde görüp, şübhelenýärler. Emma, medisina maksatly we ylmy esasda ulanlanda, jemgyýetçilikde bu usula bolan ynam artyýar. Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi we Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasy bu ugurda medeni we ylmy aýdym-saz işlerini alnyp barmagy goldaýarlar.
Türkmenistanyň görnükli hünärmenleri
Türkmenistanda gipnoz terapiýasyny we psihoterapiýany ösdürmäge goşant goşan birnäçe hünärmenler bar:
- Dr. Mähri Ataýewa – Türkmenistanyň Milli lukmançylyk uniwersitetiniň psihiatriýa we psihoterapiýa kafedrasynyň dosenti, köp ýyllap kliniki gipnozy agyry sindromlaryny bejermekde ulanan.
- Prof. Oraz Gurbanow – nevrolog, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Fiziologiýa institutynyň işgäri, gipnozyň neýrofiziologiki esaslary boýunça birnäçe ylmy işleriň awtory.
- Dr. Gülşat Süleýmanowa – praktiki psiholog, Aşgabadyň merkezi şäher hassahanasynyň psihoterapiýa bölüminiň müdiri, depressiýa we trewoga garşy göreşde gipnoterapiýanyň usullaryny ulanýar.
- Mämmetguly Göklenow – sport psihologi, Türkmenistanyň milli sport toparynyň sportçylary bilen işleýär, awtogipnoz usullaryny ulanyp, sportçylaryň psihologiki taýýarlygyny gowulandyrýar.
Bu hünärmenler öz işlerinde gipnozyň lukmançylyk maksatly ulanylyşynyň ähmiýetini nygtap, onuň ylmy esaslaryny Türkmenistanyň şertlerine laýyklykda öwredýärler we giňeldýärler.