Hipnoosii

Hipnoosii (Afaan Ingiliffaa: Hypnosis) haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama. Haalli kun sammuu namaa haala deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e (trance) keessatti, yaada, yaadannoo, fi dandeettiiwwan biroo irratti xiyyeeffannaa godhuuf carraaqqii ta'uun beekama. Hipnoosii, qorannoon saayinsii fi itti fayyadamaa tibbi irratti, amala Saayikoloji fi Neerooloojii qaba.

Qooddama (Definition)

Hipnoosii haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama. Haalli kun sammuu namaa haala deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e (trance) keessatti, yaada, yaadannoo, fi dandeettiiwwan biroo irratti xiyyeeffannaa godhuuf carraaqqii ta'uun beekama. Namni hipnoosii geggeessu "Hipnotist" jedhama, namni isa fudhatu immoo "subject" ykn "client" jedhama. Qaamni hipnoosii geggeessu afaan, ija, fi mijjeeffannaan gara sammuu namatti dhiyeessuun, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e uumu.

Hipnoosii, qorannoon saayinsii fi itti fayyadamaa tibbi irratti, amala Saayikoloji fi Neerooloojii qaba. Bara ammaa kana, itti fayyadamiinsa hipnoosii adda addaa kan akka Hipnoterapii tibbicha sammuu (psychotherapy), dhibee qaamaa (chronic pain) dhabamsiisuu, fayyadama dhiiga irraa eegumsa (smoking cessation), fi dandeettii qaamaa fooyyessuuf (sports performance) kan fayyadamamu ta'u.

Seenaa (History)

Seenaa Addunyaa (Global History)

Hojiiwwan akka haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan akka hipnoosii, seenaa dheeraa qaba. Ummatoota durii kan akka Misiraa, Giriikii, fi Room kanatti, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan akka "Temple Sleep" jedhamu fayyadamni tibbichaaf turan. Bara 18ffaa keessatti, doktara Awustiraayaa Franz Mesmer "animal magnetism" jedhee waamama ture, kan amma "Mesmerism" jedhamuun beekamu. Bara 19ffaa, doktara Skoottilaand James Braid jechuun "Hypnosis" jedhee maqaa kana fuule. Isaan booda, Sigmund Freud fi qoratoonni biroon saayikoloji keessatti fayyadamuun jiru.

Seenaa Itoophiyaa (Local History in Ethiopia)

Itoophiyaa keessatti, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan akka hipnoosii, seenaa qabatamaa qabaachuu danda'a, garuu barreeffama hin qabu. Ummata Oromoo, Sidama, fi Amaaraa keessatti, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan akka "Waaqeffannaa", "Kallachaa", fi "Dammakii" jedhaman, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama qaba. Fayyadamiinsa bara ammaa kan hipnoosii, yeroo dheeraaf hin beekamne, garuu bara 1990oota booda, qoratoonni Itoophiyaa fi manneen barnoota ol'aanaa kan akka Addis Ababa University fi Hawassa University keessatti qorannoo fi barsiisaa eegaluu jalqaban.

Gosa (Types)

Hipnoosii gosa adda addaa qaba. Isaan keessaa:

• Hipnoosii Fkn. Haala Qalbii (Traditional Hypnosis): Haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan geggeeffamu. Fayyadamiinsa isaa baay'ee tibbicha sammuu fi qaamaa irratti.
• Hipnoosii Mijataa (Self-Hypnosis): Namni ofiif of hipnoosii geggeessu. Kun fayyadama dandeettii ofii, rakkoo sammuu, fi gammachuu ofii fooyyessuuf fayyadama.
• Hipnoosii Saayikooloojii (Clinical Hypnosis): Doktaronni fi saayikoterapistonni fayyadamaniin dhibee sammuu fi qaamaa irratti. Kan akka dhibee rakkoo sammuu (anxiety, depression), dhibee qaamaa (pain management), fi fayyadama dhiiga irraa eegumsa.
• Hipnoosii Dubbii Dheeraa (Regression Hypnosis): Haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan yaadannoo durii deebisuuf fayyadamamu. Qorannoon isaa rakkoo ammaa seenaa durii irraa ka'u danda'u agarsiisuuf fayyadama.
• Hipnoosii Qorannoo (Experimental Hypnosis): Qoratoonni saayinsii fayyadamaniin qorannoo sammuu fi neerooloojii irratti geggeessu.

Qorannoo Saayinsii (Scientific Research)

Qorannoon saayinsii hipnoosii irratti adda addaa geggeeffama. Qoratoonni, fMRI fi EEG fayyadamaniin, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama keessatti, iddoo sammuu kan akka prefrontal cortex fi anterior cingulate cortex keessatti jijjiirama argatan. Qorannoon kun, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama (conscious awareness) fi haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama (suggestion) gidduu jiru agarsiisa.

Itoophiyaa keessatti, qorannoon saayinsii hipnoosii irratti xiqqaa dha. Garuu, manneen barnoota ol'aanaa kan akka Jimma University fi Bahir Dar University keessatti, qoratoonni saayikoloji fi tibbi dhimma kana irratti qorannoo eegaluu jalqaban. Qorannoon kun, dhibee rakkoo sammuu kan akka post-traumatic stress disorder (PTSD) fi dhibee qaamaa kan akka dhibee qaamaa (chronic pain) irratti xiyyeeffata.

Fayyadamiinsa (Applications)

Fayyadamiinsa hipnoosii baay'ee bal'aa dha:

• Tibbicha Samuu (Psychotherapy): Rakkoo sammuu kan akka anxiety, depression, phobia, fi PTSD irratti fayyadama.
• Tibbicha Qaamaa (Medical): Dhibee qaamaa dhabamsiisuu, fayyadama dhiiga irraa eegumsa, fi dhibee qaamaa (irritable bowel syndrome) irratti.
• Qorannoo Saayinsii (Scientific Research): Qorannoo sammuu, neerooloojii, fi yaada namaa irratti.
• Fooyya'ina Dandeettii (Performance Enhancement): Dandeettii qaamaa (sports), barnoota, fi dandeettii yaada (creativity) fooyyessuuf.
• Seenaa Durii Deebisuu (Past Life Regression): Hipnoosii Dubbii Dheeraa fayyadamaniin.

Itoophiyaa keessatti, fayyadamiinsa hipnoosii kan tibbicha sammuu fi qaamaa irratti eegala. Manneen barnootaa fi klinikii xiqqaa Addis Ababa fi magaalota guddittii keessatti argamu.

Haala Seeraa Itoophiyaa Keessatti (Legal Status in Ethiopia)

Itoophiyaa keessatti, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan akka hipnoosii, seeraan hin ilaalamne. Garuu, itti fayyadamiinsa isaa tibbicha sammuu fi qaamaa irratti, doktaronni fi saayikoterapistonni kan liisansii qaban fayyadamuu qabu. Ministira Fayyaa Itoophiyaa fi Itoophiyaa Psayikayitirik Asosieshin (Ethiopian Psychiatric Association) dhimma kana irratti qajeelfama hin kennine. Kanaaf, namni hipnoosii fayyadamu, liisansii tibbicha qabaachuu fi itti fayyadamiinsa isaa saayinsii fi qorannoo irratti hundaa'uu qaba.

Qooqa Haalaa (Cultural Attitudes)

Ummata Itoophiyaa keessatti, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan akka hipnoosii, qooqa adda addaa qaba. Ummatoota baay'ee, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan akka hipnoosii, waaqaa fi ajaa'ibaa waliin wal qabsiisee ilaalu. Ummatoota biroo immoo, saayinsii fi tibbicha irratti hundaa'uun ilaalu.

Ummata Sidama keessatti, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan akka "Moorichoo" fi "Fakkeessa" jedhamu, haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama qaba. Haalli kun, yaada fi sammuu namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama kan geggeeffamu. Kanaaf, hipnoosii bara ammaa, qooqa ummataa kana waliin wal fakkaataa qabaachuu danda'a.

Hipnotistoota Beekamoo Itoophiyaa Irraa (Notable Practitioners from Ethiopia)

• Dr. Alemayehu Bogale: Doktara Saayikayitiristii kan Addis Ababa University ti. Qorannoo hipnoosii rakkoo PTSD irratti geggeessuun beekama.
• Dr. Selamawit Tadesse: Saayikoterapistii kan klinika "Menen" magaalaa Addis Ababa keessatti argamtu ti. Hipnoterapii fayyadamaniin rakkoo sammuu irratti hojjeta.
• Professor Getachew Obsiye: Qorataa Saayikoloji kan Hawassa University ti. Qorannoo haala fkn. haala qalbii kan qaama namaa fi sammuu gidduu jiru kan qalbii namaa gara qaamaatti dhiyeessuudhaan, haala sammuu namaa kan deebii kennuuf qulqullinaan qophaa'e ta'uudhaan beekama ummata Itoophiyaa irratti geggeessuun beekama.
• Klin