Гіпноз
Гіпноз (ад стар.-грэч. ὕπνος — «сон») — стан павышанай успрымальнасці да ўнушэнняў і каманд, які дасягаецца з дапамогай спецыяльных псіхалагічных тэхнік (гіпнатычных індукцый). Гэта не сон у звычайным разуменні, а змененае стаснае свядомасці, характарызуецца высокай канцэнтрацыяй увагі на словах гіпнатэрапеўта і павышанай адчувальнасцю да яго ўнушэнняў. У Беларусі гіпноз разглядаецца як метад псіхатэрапіі і даследуецца ў медыцынскім і навуковым кантэксце.
Вызначэнне і прырода гіпнозу
Гіпноз з'яўляецца натуральным псіхафізіялагічным станам, які можа быць выкліканы ў большасці людзей. Асноўнымі рысамі гіпнатычнага трансу з'яўляюцца: рэлаксацыя, вузкая фокусоўка ўвагі, павышаная ўспрымальнасць да ўнушэння, часовае памяншэнне крытычнага мыслення і павышанная рэактыўнасць на ідэі і вобразы. Важна адзначыць, што падчас гіпнозу чалавек не губляе кантроль над сваімі дзеяннямі цалкам і не можа быць прымушаны зрабіць нешта супраць сваёй волі ці маральных прынцыпаў. У беларускай навуковай традыцыі гіпноз часта атаясамляюць з глыбокай псіхалагічнай рэлаксацыяй з актывізацыяй падсвядомасці.
Гісторыя
Сусветны кантэкст
Здабыткі гіпнозу маюць старажытныя карані, звязаныя з рытуальнымі практыкамі шаманізму і храмавым сном у Старажытнай Грэцыі (асклепіёнах). Сучасная гісторыя пачынаецца ў XVIII стагоддзі з прац Франца Антона Месмера і яго тэорыі «жывёльнага магнетызму». У XIX стагоддзі навуковыя працы Джэймса Брэда, які ўвёў тэрмін «гіпноз», Жана Мартэна Шарко, Іпаліта Бернгейма і Амбруаза Льебэ перанеслі феномен у плоскасць псіхалогіі і фізіялогіі. Значны ўклад зрабіў Іван Пятроўіч Паўлаў, які тлумачыў гіпноз як «частковы сон» з захаваным «вартавым пунктам» у кары галаўнога мозгу.
Гісторыя гіпнозу на беларускіх землях
Развіццё гіпнатычных практык на тэрыторыі Беларусі цесна звязана з агульнай гісторыяй медыцыны і псіхалогіі ў Расійскай імперыі і СССР. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў гіпноз актыўна вывучаўся і прымяняўся ў медыцынскіх установах. Савецкая школа гіпналогіі, якая фарміравалася з удзелам такіх навукоўцаў, як Канстанцін Івановіч Платонаў і Уладзімір Міхайлавіч Бехцераў, мела прамое дачыненне да навуковых цэнтраў Беларускай ССР. У Мінску і Гродна гіпнатычныя методы выкарыстоўваліся для лячэння неўрозаў, асабліва ў перыяд пасля Вялікай Айчыннай вайны для дапамогі ветэранам з «ваеннай неўрастэніяй». У 1970-1980-я гады гіпноз выкладаўся на кафедрах псіхіятрыі і неўралогіі Мінскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута.
Тыпы гіпнозу
У сучаснай практыцы вылучаюць некалькі асноўных тыпаў гіпнатычных уздзеянняў:
- Класічны (дырэктыўны) гіпноз: метад, пры якім гіпнатэрапеўт дае прамыя ўгаворы і каманды кліенту ў стане трансу. Шырока выкарыстоўваецца для карэкцыі шкодных звычак (курэнне).
- Эрыксанаўскі гіпноз: ствараны Мілтанам Эрыксанам, заснаваны на непрамых унушэннях, метафарах і прызбавеных гісторыях, што дазваляе абмінаць супраціў свядомасці. Папулярны ў псіхатэрапеўтычнай практыцы.
- Рэгрэсіўны гіпноз: накіраваны на «вяртанне» ў мінулыя ўспаміны або ў перажыванні, якія меркавана маюць адлюстраванне ў цяперашніх праблемах. Дэталёва апісаны ў артыкуле Рэгрэсіўны гіпноз.
- Гіпнааналіз: спалучэнне гіпнозу з псіхааналітычнымі тэхнікамі для выяўлення і перапрацоўкі падсвядомых канфліктаў.
- Самагіпноз (аўтагіпноз): тэхнікі ўвядзення сябе ў стан трансу для самарэгуляцыі, рэлаксацыі або паляпшэння выніковасці. Прапагандуецца некаторымі беларускімі спецыялістамі для кіравання стрэсам.
Навуковыя даследаванні
Навуковае вывучэнне гіпнозу (гіпналогія) ў Беларусі праводзіцца ў рамках псіхалогіі, псіхіятрыі і нейранавук. Вядучымі цэнтрамі з'яўляюцца кафедры псіхіятрыі і псіхатэрапіі Беларускай медыцынскай акадэміі паслядыпломнай адукацыі (БелМАПА), а таксама лабараторыі Інстытута псіхалогіі НАН Беларусі. Даследаванні сканцэнтраваны на вывучэнні эфектыўнасці гіпнатэрапіі пры лячэнні трывожных і дэпрэсіўных расстройстваў, сіндроме выгарання, псіхасаматытычных захворваннях (бронхіяльная астма, сіндром раздражнёнага кішэчніка), а таксама для кіравання вострым і хранічным болем. Выкарыстанне функцыянальнай магнітна-рэзананснай тамаграфіі (фМРТ) дазваляе назіраць змены ў актыўнасці мозгу падчас гіпнатычнага трансу, што пацвярджае яго рэальны нейрафізіялагічны эфект.
Прымяненне гіпнозу
У Беларусі гіпноз у асноўным прымяняецца ў наступных галінах:
- Клінічная псіхатэрапія і псіхіятрыя: лячэнне неўрозаў, фобій, пастрыўматычнага стрэсавага расстройства (ПТСР), дэпрэсіі лёгкай і сярэдняй ступені цяжкасці, разладў харчовай паводзіны.
- Медыцына: кіраванне болем (пры апёках, хранічных захворваннях), падрыхтоўка да хірургічных умяшанняў, паляпшэнне рэабілітацыі пасля інсульта, праца з псіхасаматытыкай.
- Спартыўная псіхалогія: павышэнне канцэнтрацыі, пабудова ўпэўненасці, праца са страхам няўдачы сярод беларускіх спартсменаў.
- Педагагічная і вытворчая псіхалогія: барацьба са стрэсам на працы, прафілактыка прафесійнага выгарання.
- Індывідуальная праца: спыненне курэння, карэкцыя вагі, паляпшэнне сну, развіццё асабістых якасцей.
Важна адзначыць, што ў Беларусі гіпноз не выкарыстоўваецца ў крыміналістыцы для дапыту (у адрозненне ад некаторых краін), што замацавана ў заканадаўстве.
Праўны статус у Беларусі
Правядзенне гіпнатычных сеансаў у Рэспубліцы Беларусь рэгулюецца заканадаўствам у сферы аховы здароўя. Афіцыйна прымяняць гіпноз у лячэбных мэтах маюць права толькі спецыялісты з вышэйшай медыцынскай адукацыяй, якія прайшлі адпаведную падрыхтоўку па спецыяльнасці «псіхатэрапія», «псіхіятрыя» або «псіхалогія» з улікам клінічнай спецыялізацыі. Гэта адносіцца да ўрачоў-псіхіятраў, псіхатэрапеўтаў і медыцынскіх псіхолагаў, якія працуюць у ліцэнзаваных медыцынскіх установах (дзяржаўных і прыватных). Дзейнасць гіпнатызёраў без медыцынскай адукацыі, асабліва ў галіне лячэння цяжкіх псіхічных захворванняў, з'яўляецца незаконнай і можа пацягнуць адміністрацыйную або крымінальную адказнасць. Грамадзянам рэкамендуецца звяртацца толькі да сертыфікаваных спецыялістаў, якія маюць права займацца гіпнатэрапіяй.
Культурныя адносіны і грамадская думка
У беларускім грамадстве адносіны да гіпнозу неадназначныя. З аднаго боку, захаваўся пэўны скептыцызм, падтрыманы гістарычнымі стэрэатыпамі аб «цыганскім вяшчанні» і страху страціць волю. Шырокае асвятленне гіпнозу ў заходніх фільмах і шоу таксама фарміруе скажонае ўяўленне аб яго магчымасцях. З другога боку, у апошнія дзесяцігоддзі назіраецца рост даверу да гіпнозу як да навукова абгрунтаванага метаду псіхатэрапіі, асабліва сярод гарадскога насельніцтва. Спрыяе гэтаму актыўная асветніцкая дзейнасць прафесійных псіхатэрапеўтаў, публікацыі ў профільных выданнях і папулярызацыя метадаў самарэгуляцыі. У беларускай культуры таксама прысутнічаюць традыцыйныя элементы, блізкія да трансавых станаў (напрыклад, некаторыя рытуалы ў народнай медыцыне), аднак яны не ідэнтыфікуюцца з акадэмічным гіпнозам.
Вядомыя практыкі і спецыялісты з Беларусі
Спіс спецыялістаў, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё і прымяненне гіпнозу ў Беларусі:
- Уладзімір Іванавіч Балясаў – вядомы беларускі псіхіятр-нарколаг і псіхатэрапеўт, які шырока выкарыстоўваў і выкарыстоўвае гіпнатэрапію для лячэння залежнасцей.
- Аляксандр Мікалаевіч Папко – доктар медыцынскіх навук, прафесар, кіраўнік навуковай школы ў галіне псіхатэрапіі і клінічнай псіхалогіі, аўтар прац па выкарыстанні гіпнозу.
- Святлана Аляксандраўна Кузьміч – псіхатэрапеўт, кандыдат псіхалагічных навук, якая распрацоўвае і выкладае метады эрыксанаўскага гіпнозу для беларускіх спецыялістаў.
- Шэраг спецыялістаў на кафедры псіхіятрыі і псіхатэрапіі БелМАПА, якія ажыццяўляюць падрыхтоўку ўрачоў у галіне гіпнатэрапіі.
Таксама на тэрыторыі Беларусі дзейнічае «Беларускае таварыства псіхатэрапеўтаў», у межах якога абмяркоўваюцца і пытанні прымянення гіпнатычных метадаў.