प्रत्यागमन सम्मोहनम्

प्रतिगमनसम्मोहनम् (Past Life Regression Therapy, PLR) इति प्रसिद्धा चिकित्सापद्धतिः सम्मोहनस्य (सम्मोहनम्) एका शाखा अस्ति यत्र रोगिणः गभीरसम्मोहनावस्थायां नीत्वा तस्य स्मृतेः पूर्वजन्मानुभवान् अन्वेष्टुं प्रयत्नः क्रियते । अस्याः पद्धतेः उद्देश्यं वर्तमानजीवनस्य मानसिकार्थिकशारीरिकसमस्यानां मूलकारणानि पूर्वजन्मीयाघटनासु अन्विष्य तासां निराकरणं भवति । इयं पद्धतिः पुनर्जन्मसिद्धान्ते (पुनर्जन्म) आधारिता, तथापि अस्याः प्रयोगः केवलं सैद्धान्तिकदृष्ट्या एव न, अपितु चिकित्सापरकदृष्ट्यापि भवति ।

परिभाषा

प्रतिगमनसम्मोहनम् इति शब्देन द्वौ प्रकारौ अभिप्रेतौ भवतः । प्रथमः कालप्रतिगमनसम्मोहनम् (Age Regression) अस्ति यस्मिन् रोगिणः वर्तमानजीवनस्यैव बाल्याद्यवस्थाः स्मारयितुं सम्मोहनं प्रयुज्यते । द्वितीयः पूर्वजन्मप्रतिगमनसम्मोहनम् (Past Life Regression) अस्ति यस्मिन् रोगिणः मनसि पूर्वजन्मानां स्मृतिरूपेण उद्भवन्तीः कथिताः छवयः अनुभवयितुं नीयते । अस्मिन् लेखे द्वितीयः प्रकारः एव प्रधानतया विवेच्यते । अस्य चिकित्सायाः मूलतत्त्वम् इदं यत् अचेतनमनसि सञ्चितानि पूर्वजन्मीयसङ्घर्षाणि वा आघाताणि वा वर्तमानजीवने रूपान्तरिताः समस्याः भवन्ति, तेषां उन्मूलनेन आरोग्यं लभ्यते ।

इतिहासः

यद्यपि पुनर्जन्मकल्पना प्राचीनभारतीयदर्शनेषु, बौद्धजैनसम्प्रदायेषु च सहस्राब्दिभ्यः प्रचलिता, तथापि प्रतिगमनसम्मोहनरूपेण चिकित्सापद्धतेः आधुनिकः उदयः विंशशताब्द्यां अभवत् ।

मोरे बर्न्स्टाइन्

१९५२ तमे वर्षे अमेरिकीलेखकः मोरे बर्न्स्टाइन् इत्यनेन लिखितः "द सर्च फॉर ब्राइडी मर्फी" इति पुस्तकं जगति महान् क्षोभम् उत्पादितवान् । अस्मिन् ग्रन्थे बर्न्स्टाइन् सम्मोहनद्वारा "रूथ सिमन्स्" इति महिलायाः पूर्वजन्मं "ब्राइडी मर्फी" इति आयर्लेण्डदेशीयस्त्रियाः रूपेण अनावृतवान् इति वर्णितम् । इदं पुस्तकं लोकप्रियं सञ्जातं, पाश्चात्यदेशेषु पूर्वजन्मविषये जिज्ञासां प्रज्वालितवत् ।

ब्रायन् वेस्

अष्टादशशताब्द्याः अन्त्यभागे अमेरिकीमनोचिकित्सकः ब्रायन् वेस् इत्यस्य कार्यं प्रतिगमनचिकित्सायाः क्षेत्रे महत्त्वपूर्णं मन्यते । तस्य "मेनी लाइव्स्, मेनी मास्टर्स्" (१९८८) इत्यादिपुस्तकेषु तेन सम्मोहनचिकित्साद्वारा रोगिणां पूर्वजन्मानुभवान् लिखित्वा, तेषां साहाय्येन तेषां भयानाम् उन्मूलनं, सम्बन्धानां सुधारणं च कथितम् । वेस् अस्यां पद्धतौ आध्यात्मिकतत्त्वानि समाविष्टवान् ।

माइकल् न्यूटन्

माइकल् न्यूटन् इति मनोविज्ञानी "लाइफ् बिट्वीन् लाइव्स्" (LBL) इति नूतनं प्रकारं प्रस्तावितवान् । अस्मिन् रोगिणः मृत्योः पश्चात्, पुनर्जन्मात् पूर्वं स्थितां मध्यावस्थां (भूतजन्मान्तरालम्) अन्वेष्टुं सम्मोहनं प्रयुज्यते । न्यूटन् इदं ज्ञातवान् यत् अस्मिन् अवस्थायां आत्मा मार्गदर्शकैः सह संवदति, पूर्वजन्मानां पाठान् अधीते, आगामिजन्मनः योजनां च करोति इति ।

डोलोरेस् कैनन्

डोलोरेस् कैनन् इत्यस्याः कार्यं अस्याः क्षेत्रे अत्यन्तं मौलिकं मन्यते । सा "क्यु साइटोलॉजी" इति पद्धतिं विकसितवती यस्मिन् रोगिणः अतिगभीरसम्मोहनावस्थायां नीत्वा "उपचेतनमनसः" स्तरं प्राप्यते, यस्मात् केवलं पूर्वजन्मानाम् अपितु सृष्टेः, विश्वस्य च गूढतत्त्वानाम् अपि ज्ञानं प्राप्तुं शक्यते इति सा अवदत् । तस्याः पुस्तकानि "द कन्वर्सेशन्स् विथ् गॉड" इत्यादीनि बहुप्रचलितानि सन्ति ।

पद्धतिः

प्रतिगमनचिकित्सायाः सामान्यपद्धतिः अधोलिखितक्रमेण भवति ।

प्रारम्भिकसङ्ग्रहः : रोगिणः वर्तमानसमस्यानां, चिकित्सीयेतिहासस्य च सविस्तरं विवरणं गृह्यते ।
शिथिलीकरणम् : रोगिणः शरीरं मनश्च शिथिलं कर्तुं निदेशाः दीयन्ते ।
सम्मोहनप्रवेशः : सम्मोहनकर्ता विशिष्टवाक्यानि मन्त्रवत् उच्चार्य रोगिणं गभीरतरां त्राणावस्थां प्रति नयति ।
प्रतिगमननिर्देशः : रोगिणः समस्यायाः मूलं अन्वेष्टुं निर्देशाः दीयन्ते, यथा – "एतस्य भयस्य मूलकारणं प्रति गच्छ" इति ।
अनुभववर्णनम् : रोगी स्वानुभवान् वर्णयति, सम्मोहनकर्ता च प्रश्नान् पृच्छति तद्विवरणं प्राप्तुम् ।
व्याख्यानं चिकित्सा च : उद्भूतानां छवीनां साहाय्येन समस्यायाः सम्बन्धः स्थाप्यते, रोगी च तस्मात् विमुक्तः भवति इति प्रयत्नः क्रियते ।
पश्चात्सम्मोहनम् : रोगिणः सामान्यचेतनावस्थां प्रत्यानेतुं मन्दं मन्दं निर्देशाः दीयन्ते ।

प्रकाराः

प्रतिगमनसम्मोहनस्य त्रयः प्रमुखाः प्रकाराः सन्ति ।

कालप्रतिगमनसम्मोहनम् (Age Regression)

अस्मिन् रोगिणः वर्तमानजीवनस्यैव पूर्वावस्थाः (बाल्यं, किशोरावस्था) स्मार्यन्ते । तत्रत्यानि आघातजनकाणि वा विस्मृतानि वा घटनाक्रमाः पुनरनुभूय तेषां प्रभावः न्यूनीक्रियते ।

पूर्वजन्मप्रतिगमनसम्मोहनम् (Past Life Regression)

अयम् एव प्रसिद्धः प्रकारः । अत्र रोगी स्वकल्पनायाः वा स्मृतेः वा साहाय्येन विविधकालखण्डेषु, स्थानेषु च पूर्वजन्मानुभवान् वर्णयति । तेषु अनुभवेषु प्रायः मृत्युकारणानि, प्रमुखसम्बन्धाः, असमाप्तकार्याणि च उल्लिखितानि भवन्ति ।

जन्मान्तरालजीवनप्रतिगमनम् (Life Between Lives Regression)

माइकल् न्यूटन् इत्यनेन प्रवर्तितः अयं प्रकारः अतीव गभीरः । अत्र रोगिणः आत्मा मृत्युपश्चात् किं करोति, केन सह सम्भाषते, कथं स्वागामिजन्मनः नियोजनं करोति इति अनुभवयितुं शक्यते इति विश्वासः । इदं आध्यात्मिकपरम्परायाः "देवलोकः" "पितृलोकः" इत्यादिकल्पनाभिः सह किञ्चित् सादृश्यं धारयति ।

वैज्ञानिकदृष्टिकोणः

वैज्ञानिकसमुदायः प्रतिगमनसम्मोहनं प्रति सर्वथा सन्देहभावेन पश्यति । मुख्यतन्त्रणानि इमानि सन्ति –

अवैज्ञानिकतत्त्वाधारः : पुनर्जन्मस्य कोऽपि वैज्ञानिकः पुरावा नास्ति, अतः तस्मिन् आधारिता चिकित्सा प्रामाणिका न भवति ।
कल्पनाप्रसूतानुभवाः : मनोवैज्ञानिकाः मन्यन्ते यत् सम्मोहनावस्थायां मनः अतीव सुघटितकथाः कल्पयितुं शक्तम् अस्ति । पुस्तकानां, चलच्चित्राणां, लोककथानां च प्रभावेण "पूर्वजन्मस्मृतयः" निर्मीयन्ते ।
अनुस्मरणदोषः : सम्मोहनावस्थायां सत्यकल्पनयोः विभेदः कर्तुं अशक्यः । रोगी चिकित्सकस्य प्रश्नैः अप्रत्यक्षरूपेण निर्देशितः भवति ।
अनुसंधानाभावः : एतादृशानां चिकित्सानां प्रभावकारितां प्रमाणयितुं पर्याप्तानि नियन्त्रितक्लिनिकल् अनुसन्धानानि न सन्ति । यानि सन्ति, तेषु परिणामाः विरोधाभासिनः सन्ति ।

तथापि, समर्थकाः अवदन् यत् एतादृशचिकित्सया रोगिणां लक्षणेषु सुधारः दृश्यते, तथा च कथितानां पूर्वजन्मविवरणानां ऐतिहासिकसत्यतायाः किञ्चित् प्रमाणम् अपि उपलब्धम् अस्ति इति ।

पुनर्जन्मानुसन्धानम्

प्रतिगमनसम्मोहनस्य सम्बन्धः पुनर्जन्मानुसन्धानेन (Reincarnation Research) सह गाढः अस्ति । इयान् स्टीवेन्सन् इति वर्जिनियाविश्वविद्यालयस्य मनोचिकित्सकः दशकशः बालानाम् स्वभाविकपूर्वजन्मस्मृतिषु अनुसन्धानं कृतवान् । तेन भारते, श्रीलङ्कायाम्, लेबनान्देशे च अनेकाः केस् अभिलिखिताः येषु बालाः विस्तृतविवरणानि (नाम, स्थानं, घटनाः) स्वपूर्वजन्मनः वर्णयन्ति स्म, यानि पश्चात् सत्यानि इति प्रमाणितानि । एतादृशानि अध्ययनानि प्रतिगमनसम्मोहनवादिभिः प्रमाणरूपेण उद्धृतानि भवन्ति, यद्यपि परम्परागतवैज्ञानिकाः तेषां पद्धतिं तथा व्याख्यां च प्रति सन्देहं धारयन्ति ।

भारतीयसंस्कृतौ प्रचलनम्

भारतीयदर्शनेषु पुनर्जन्मकल्पना सिद्धान्तरूपेण स्थापिता अस्ति । कर्मसिद्धान्तः तु जन्मजन्मान्तराणां कारणकार्यशृङ्खलां वर्णयति । अतः पूर्वजन्मकथनस्य, प्रायश्चित्तस्य, कर्मफलभोगस्य च सङ्कल्पना सामाजिकमानसिकतायां निहिता अस्ति । तथापि, सम्मोहनमाध्यमेन पूर्वजन्मान्वेषणस्य आधुनिका पाश्चात्यपद्धतिः भारतेऽपि विंशशताब्द्याः उत्तरार्धात् प्रचलिता अभवत् ।

भारते बहवः योगाचार्याः, आध्यात्मिकगुरवः, मनोचिकित्सकाः च प्रतिगमनचिकित्सां कुर्वन्ति । केचन प्रसिद्धाः सन्ति यथा – डॉ. नरेन्द्र चौधरी (दिल्ली), डॉ. टी. आर. कृष्णा (चेन्नई) इत्यादयः । ते प्रायः पाश्चात्यपद्धतिं भारतीयआध्यात्मिकतत्त्वैः (प्रारब्धकर्म, संस्काराणां सिद्धान्तः) सह सम्मिश्र्य स्वकीयां शैलीं विकसितवन्तः । भारतीयरोगिणः प्रायः पुनर्जन्मविषये सहजस्वीकृतिदृष्टिकोणं धारयन्ति, अतः तेषां कृते एषा चिकित्सा अधिकं सुगमा भवति । तथापि, बहवः पारम्परिकवैद्याः, वैज्ञानिकाश्च अस्याः प्रभावकारितां प्रति सन्दिग्धाः एव सन्त