रिग्रेशन हिप्नोसिस
रीग्रेशन हिप्नोसिस (पास्ट लाइफ रिग्रेशन)
रीग्रेशन हिप्नोसिस हा एक प्रकारचा हिप्नोटिक थेरपी चा प्रकार आहे, ज्यात व्यक्तीला तिच्या वर्तमान जीवनापूर्वीच्या आठवणी किंवा अनुभवांकडे नेण्यासाठी मार्गदर्शन केले जाते. याला मराठीत पूर्वजन्मी प्रत्यावर्तन असेही म्हणतात. ही पद्धत सामान्यतः मानसिक आरोग्य सुधारणे, आध्यात्मिक शोध किंवा जीवनातील वर्तमान समस्यांचे मूळ शोधण्यासाठी वापरली जाते. भारतात, जिथे पुनर्जन्माच्या संकल्पनेचा सांस्कृतिक आणि धार्मिक पाया आहे, तिथे या पद्धतीकडे विशेष रस आणि काही वाद देखील आहेत.
व्याख्या
रीग्रेशन हिप्नोसिस मध्ये, एक प्रशिक्षित चिकित्सक किंवा हिप्नोटिस्ट एखाद्या व्यक्तीला हिप्नोटिक ट्रान्समध्ये मार्गदर्शन करतो. या अतिशय विश्रांत अवस्थेत, व्यक्तीचे मन स्मरणशक्तीच्या खोल स्तरांपर्यंत पोहोचू शकते. वय प्रत्यावर्तन (एज रिग्रेशन) मध्ये, व्यक्तीला तिच्या या जन्मातील लहानपणीच्या आठवणीकडे नेले जाते. पास्ट लाइफ रिग्रेशन (पूर्वजन्मी प्रत्यावर्तन) मध्ये, तिला अशा आठवणी अनुभवायला मिळतात ज्या या जन्मातील नसून पूर्वजन्मी असल्याचे सांगितले जाते. लाइफ बिटवीन लाइफ्स (एलबीएल) थेरपी मध्ये, मृत्यू आणि पुनर्जन्म यांच्यादरम्यानच्या कालखंडाचा अनुभव घेण्याचा प्रयत्न केला जातो.
इतिहास
आधुनिक रीग्रेशन थेरपीचे मूळ पाश्चात्य हिप्नोटिस्ट आणि लेखकांमध्ये आहे. मोरे बर्नस्टीन यांनी १९५६ मध्ये लिहिलेल्या "द सर्च फॉर ब्रायडी मर्फी" या पुस्तकाने या संकल्पनेला जगभर लोकप्रियता मिळवून दिली. त्यानंतर, ब्रायन वेस या अमेरिकन मनोवैज्ञानिकाने "मेनी लाइव्ह्स, मेनी मास्टर्स" (१९८८) सारख्या पुस्तकांद्वारे रीग्रेशन थेरपीचा वैद्यकीय आणि आध्यात्मिक उपचार म्हणून प्रसार केला. मायकेल न्यूटन यांनी एलबीएल पद्धतीवर लक्ष केंद्रित केले आणि आत्म्याच्या जन्मांतरांच्या कालखंडाचे तपशीलवार वर्णन केले. डोलोरेस कॅनन यांचे कार्य देखील खूप प्रभावशाली ठरले, ज्यांनी "क्वांटम हीलिंग हिप्नोसिस"ची संकल्पना मांडली आणि अनेक पुस्तके लिहिली.
पद्धतशास्त्र
रीग्रेशन सत्र सहसा एका शांत, आरामदायक खोलीत घेतले जाते. चिकित्सक व्यक्तीला श्वासोच्छ्वासाच्या व्यायामाद्वारे खोल विश्रांतीच्या अवस्थेत नेतो. यानंतर, तो विशिष्ट मार्गदर्शक प्रश्न विचारतो किंवा व्यक्तीला मागील काळातील एका विशिष्ट घटनेकडे जाण्यास सांगतो. व्यक्ती त्या अनुभवांचे वर्णन करते, ज्यामध्ये दृश्ये, भावना, ध्वनी आणि संवाद यांचा समावेश असू शकतो. चिकित्सक या अनुभवांचे नोंदी करतो आणि त्यांचे विश्लेषण करून, वर्तमान जीवनातील भावनिक किंवा शारीरिक समस्यांशी त्याचा संबंध शोधतो. सत्राच्या शेवटी, व्यक्तीला हळूहळू ट्रान्समधून बाहेर आणले जाते.
प्रकार
- वय प्रत्यावर्तन (एज रिग्रेशन): या जन्मातील विसरलेल्या किंवा दडपलेल्या आठवणींपर्यंत पोहोचणे.
- पास्ट लाइफ रिग्रेशन (पूर्वजन्मी प्रत्यावर्तन): या जन्मापूर्वीच्या जीवनांच्या अनुभवांकडे नेणे.
- लाइफ बिटवीन लाइफ्स (एलबीएल) थेरपी: आत्मा मृत्यूनंतर कोठे राहतो, त्याचे मार्गदर्शक कोण आहेत, पुढील जन्माची निवड कशी होते या संकल्पनांशी संबंधित.
वैज्ञानिक दृष्टिकोन
पारंपरिक विज्ञान आणि मनोवैज्ञानिक समुदाय पास्ट लाइफ रिग्रेशनकडे साधारणतः संशयाने पाहतात. अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे की हे "अनुभव" मनोरंजक कल्पना, दडपलेल्या इच्छा, सामाजिक संप्रेषणातून मिळालेली माहिती किंवा क्रिप्टोमनेसिया (विसरलेली आठवण पुन्हा नवीन म्हणून अनुभवणे) यामुळे निर्माण होतात. मानसशास्त्रात, हे एक प्रकारचे निर्मित स्मरण (फॉल्स मेमरी) मानले जाते. तथापि, काही चिकित्सकांचा असा दावा आहे की या पद्धतीमुळे ग्राहकांच्या भावनिक आरोग्यात सुधारणा होते, मग त्या आठवणी 'खऱ्या' असोत वा नसोत. याला कथनात्मक उपचार (नरेटिव्ह थेरपी) चा एक प्रकार म्हणूनही पाहिले जाते.
पुनर्जन्म संशोधन आणि भारतीय संदर्भ
भारतात, पुनर्जन्माची संकल्पना हिंदू, जैन, बौद्ध आणि शीख धर्मांमध्ये खोलवर रुजलेली आहे. कर्म आणि मोक्ष या संकल्पनांशी त्याचा जवळचा संबंध आहे. भारतातील काही प्रकरणांचा (जसे की शांती देवीचे प्रकरण) पुनर्जन्म संशोधकांनी अभ्यास केला आहे. डॉ. इयान स्टीव्हन्सन या अमेरिकन मनोवैज्ञानिकाने भारतासह जगभरातील अशा अनेक प्रकरणांचा दस्तावेजीकरण केले आहे. भारतीय संस्कृतीमध्ये, पूर्वजन्माची कल्पना स्वीकार्य आहे, म्हणूनच पास्ट लाइफ रिग्रेशनकडे इतर देशांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने पाहिले जाते. तथापि, अनेक धार्मिक पंडितांचे मत आहे की योग आणि ध्यान यांद्वारेच आत्मज्ञान प्राप्त करावे, बाह्य हिप्नोटिक पद्धतींद्वारे नव्हे.
भारतातील सराव
भारतात, रीग्रेशन हिप्नोसिसचा सराव मुंबई, दिल्ली, बंगळुरू, चेन्नई सारख्या मोठ्या शहरांमध्ये अधिक प्रचलित आहे. काही प्रशिक्षित मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ, आध्यात्मिक गुरू आणि स्वतंत्र हिप्नोथेरपिस्ट ही सेवा पुरवतात. काही भारतीय तज्ज्ञांनी या क्षेत्रात काम केले आहे. परंतु, ही कोणतीही औपचारिकपणे नियमित चिकित्सा पद्धत नसल्यामुळे, व्यावसायिक मान्यता आणि गुणवत्तेच्या बाबतीत फरक असू शकतो. काही आश्रम आणि आध्यात्मिक केंद्रांमध्ये देखील ध्यान आणि प्राणायामासोबत काही प्रकारच्या रीग्रेशन तंत्रांचा समावेश केला जातो.
कायदेशीर आणि नैतिक विचार
भारतात, हिप्नोसिस थेरपीचे कोणतेही विशिष्ट कायदेशीर नियमन नाही. हिप्नोसिस हा एक कौशल्य मानला जातो आणि कोणीही प्रशिक्षणाशिवाय तो सरावू शकतो, यामुळे ग्राहकांसाठी धोका निर्माण होऊ शकतो. नैतिक चिंतांमध्ये हे समाविष्ट आहे:
- सुप्त स्मृती निर्मिती: अक्षम चिकित्सक ग्राहकाच्या मनात खोट्या आठवणी रुजवू शकतात.
- भावनिक उद्रेक: तीव्र आणि दुःखदायी अनुभवांमुळे भावनिक अस्थिरता निर्माण होऊ शकते.
- आर्थिक शोषण: काही अप्रशिक्षित व्यक्ती आश्वासने देऊन मोठ्या रकमा वसूल करू शकतात.
- धार्मिक भावनांवर आघात: पद्धत किंवा स्पष्टीकरण धार्मिक श्रद्धेशी जुळत नसल्यास समस्या उद्भवू शकतात.
म्हणून, कोणत्याही सेवा घेण्यापूर्वी चिकित्सकाची पात्रता, अनुभव आणि नैतिकता तपासणे आवश्यक आहे. मानसिक आजाराच्या गंभीर प्रकरणांसाठी, एलोपॅथिक किंवा क्लिनिकल मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अत्यावश्यक आहे.