रिग्रेसन सम्मोहन

प्रतिगमन सम्मोहन (Regression Hypnosis) एक विशेष प्रकारको सम्मोहन (hypnosis) प्रक्रिया हो जसको माध्यमबाट व्यक्तिलाई उसको वर्तमान चेतन अवस्थाबाट गहिरो शान्त अवस्थामा लगेर अतीतका घटनाहरू, यादहरू वा अनुभवहरूको अन्वेषण गराइन्छ। यसमा आयु प्रतिगमन (Age Regression) र पूर्वजन्म प्रतिगमन (Past Life Regression) दुई प्रमुख प्रकारहरू पर्दछन्। पूर्वजन्म प्रतिगमनमा व्यक्तिलाई यस जन्मभन्दा अगाडिका जन्महरूको अनुभवमा पुर्याइएको दावी गरिन्छ। यो अवधारणा विशेष गरी पुनर्जन्ममा विश्वास गर्ने संस्कृतिहरू, जस्तै नेपाली हिन्दू र बौद्ध समाजमा, महत्त्वपूर्ण स्थान राख्दछ।

परिभाषा

प्रतिगमन सम्मोहन भनेको सम्मोहनको एक तरिका हो जसद्वारा कुनै व्यक्तिलाई उसको स्मृतिमा भएका वा भएको दावी गरिने अतीतका घटनाक्रमहरूतिर फर्काइन्छ। यसको लक्ष्य हालसम्म पहुँच वा स्मरण नभएका मानसिक सामग्रीहरू (जस्तै बाल्यकालका दमन भएका यादहरू वा पूर्वजन्मका अनुभवहरू) लाई चेतनामा ल्याउनु हो। यस प्रक्रियामा, सम्मोहन चिकित्सकले व्यक्तिलाई गहिरो ट्रान्स अवस्थामा पुर्याएर विभिन्न निर्देशनहरू दिन्छन्, जसको जवाफमा व्यक्तिले अतीतका दृश्यहरू वर्णन गर्न थाल्दछ। पूर्वजन्म प्रतिगमन यसैको एक विवादास्पद उप-शाखा हो।

इतिहास

आधुनिक प्रतिगमन सम्मोहनको इतिहास विभिन्न व्यक्तित्वहरूसँग जोडिएको छ। मोरे बर्नस्टाइन (Morey Bernstein) ले १९५० मा "द सर्च फर ब्राइडी मर्फी" (The Search for Bridey Murphy) नामक पुस्तक लेखे, जसमा उनले एक महिलालाई सम्मोहन गरेर १९औँ शताब्दीको आयरल्याण्डमा उसको जीवन वर्णन गर्न लगाएको दावी गरे। यो पुस्तकले पश्चिमा संसारमा पूर्वजन्म प्रतिगमनको लोकप्रियतालाई ठूलो बढावा दियो।

१९८० को दशकमा, अमेरिकी मनोचिकित्सक डा. ब्रायन वेइस (Dr. Brian Weiss) ले आफ्नो ग्रन्थ "मेनी लाइभ्स, मेनी मास्टर्स" प्रकाशित गरे। उनले दावी गरे कि एक रोगीको सम्मोहन चिकित्साको क्रममा उसले ४००० वर्ष पहिलेको जीवनको बारेमा जानकारी दिएको र यसबाट उसको वर्तमान मानसिक र शारीरिक समस्याहरू निको भएको थियो। यसपछि उनले यस विषयमा धेरै पुस्तकहरू लेखेर विश्वव्यापी चर्चा बटुल्न सफल भए।

माइकल न्यूटन (Michael Newton) ले आफ्नो "जर्नी अफ द सोल" (Journey of the Soul) जस्ता पुस्तकहरूमा जन्ममध्येको जीवन (Life Between Lives - LBL) प्रतिगमनको अवधारणा प्रस्तुत गरे। उनको दावी अनुसार सम्मोहनको गहिरो अवस्थामा व्यक्तिहरूले मृत्यु पश्चातको आत्मिक अवस्था, अन्य आत्माहरूसँगको भेटघाट, र अर्को जन्मको लागि योजना बनाउने प्रक्रियाको अनुभव गर्न सक्छन्।

डोलोरेस क्यानन (Dolores Cannon) ले "क्यानन" भनिने सम्मोहनको एउटा विशेष तरिका विकास गरिन् जसमा उनी व्यक्तिलाई अत्यन्त गहिरो ट्रान्स अवस्थामा पुर्याउने गर्थिन्। उनले पृथ्वी बाहिरका जीवहरूसँगको सम्पर्क, भविष्यका दृश्यहरू, र प्राचीन सभ्यताहरूको बारेमा जानकारी प्राप्त गरेको दावी गरेकी थिइन्। उनका धेरै पुस्तकहरूले वैकल्पिक चेतना अन्वेषणको क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पारे।

कार्यप्रणाली

प्रतिगमन सम्मोहन सामान्यतया एउटा शान्त र आरामदायी वातावरणमा सम्पन्न गरिन्छ। चिकित्सकले व्यक्तिलाई आँखा बन्द गर्न र गहिरो श्वास लिन निर्देशन दिन्छ। धेरैजसो प्रगतिशील विश्राम (progressive relaxation) तरिका प्रयोग गरेर व्यक्तिलाई सम्मोहनको अवस्थामा लगिन्छ। यो अवस्था (ट्रान्स) एउटा अत्यन्त केन्द्रित, सुझाव ग्रहण गर्न सजिलो हुने, तर सामान्य चेतनाको जस्तो नभएको अवस्था हो। व्यक्ति चेतन हुन्छ तर उसको ध्यान भित्रतिर केन्द्रित हुन्छ।

एकपटक ट्रान्स अवस्था स्थापित भएपछि, चिकित्सकले विभिन्न निर्देशनहरू दिन्छन्। उदाहरणको लागि, "अब तपाईं एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ जाँदै हुनुहुन्छ... समय पछाडि जाँदैछ... अब तपाईं १० वर्षका हुनुहुन्छ... के देख्नुभैरहेको छ?" यसरी आयु प्रतिगमन गराइन्छ। पूर्वजन्म प्रतिगमन को लागि निर्देशनहरू अझ पछाडि लैजान्छन्, जस्तै "तपाईंको जन्मभन्दा अगाडि... तपाईं अर्को शरीरमा हुनुहुन्छ... आफूलाई हेर्नुहोस्।" व्यक्तिले देखेको वा अनुभव गरेको कुरा बोल्दै जान्छ र चिकित्सकले यसलाई रेकर्ड गर्छन् वा नोट गर्छन्। प्रक्रिया समाप्त पछि, व्यक्तिलाई सामान्य अवस्थामा फर्काइन्छ र अनुभवहरूको विश्लेषण वा छलफल गरिन्छ।

प्रकारहरू

आयु प्रतिगमन (Age Regression): यसमा व्यक्तिलाई यसै जन्मको बाल्यकाल वा किशोरावस्थातिर फर्काइन्छ। यसको प्रयोग प्रायः मनोचिकित्सामा दमन भएका यादहरू, आघात (trauma), वा केही मनोवैज्ञानिक समस्याहरूको मूल कारण पत्ता लगाउन गरिन्छ। यो अभिज्ञानात्मक मनोचिकित्सा (Cognitive Therapy) को एउटा साधन पनि हुन सक्छ।

पूर्वजन्म प्रतिगमन (Past Life Regression - PLR): यसले व्यक्तिलाई यस जन्मभन्दा अगाडिको जीवन (हरू) मा लैजान्छ। समर्थकहरूको दावी अनुसार यसबाट वर्तमान जीवनका फोबिया, अस्पष्ट दुखाइहरू, सम्बन्धका जटिलताहरू, र व्यक्तित्वका केही पक्षहरूको व्याख्या गर्न सकिन्छ। यसलाई अक्सर आध्यात्मिक खोजीको एउटा मार्गको रूपमा पनि हेरिन्छ।

जन्ममध्येको जीवन प्रतिगमन (Life Between Lives Regression - LBL): माइकल न्यूटनद्वारा लोकप्रिय बनाइएको यो प्रक्रियामा व्यक्तिलाई मृत्यु र अर्को जन्मको बीचको अवधिमा, आत्मिक अवस्थामा पुर्याइन्छ। यसमा "प्रकाशको स्रोत" (Source of Light), आत्मिक मार्गदर्शकहरू, र पुनर्जन्मको योजना बनाउने प्रक्रियाको अनुभव समावेश हुन सक्छ। यसलाई आत्माको यात्राको एउटा गहिरो आध्यात्मिक अन्वेषण मानिन्छ।

वैज्ञानिक दृष्टिकोण

मुख्यधाराको विज्ञान र मनोविज्ञानले पूर्वजन्म प्रतिगमनको वैधतालाई स्वीकार गर्दैन। वैज्ञानिकहरूले यसलाई कल्पनाशील निर्माण (imaginative construction), सुझावको शक्ति (power of suggestion), झूठा स्मरण (false memory), र सम्मोहनको अवस्थामा हुने स्वप्नजस्ता अनुभव को रूपमा व्याख्या गर्छन्। उनीहरूको तर्क अनुसार, मस्तिष्कले कथित "पूर्वजन्म" को कथा सामग्रीहरू हालको ज्ञान, संस्कृति, किताब, चलचित्र, र अन्य स्रोतहरूबाट ग्रहण गरेर एक आकर्षक कथा रचना गर्न सक्छ।

केही अध्ययनहरूले देखाएको छ कि सम्मोहनको अवस्थामा व्यक्तिहरूले ऐतिहासिक रूपमा गलत विवरणहरू दिन्छन्, वा त्यस्ता जन्मको बारेमा बताउँछन् जुन ऐतिहासिक रेकर्डसँग मेल खाँदैन। मनोवैज्ञानिकहरू भन्छन् कि यो प्रक्रियाले केही व्यक्तिहरूको लागि मनोवैज्ञानिक रूपमा राम्रो काम गर्न सक्छ (प्लेसबो प्रभाव वा क्याथार्सिस को कारणले), तर यसको कारण वास्तविक पुनर्जन्म होइन।

पुनर्जन्म अनुसन्धान

पूर्वजन्म प्रतिगमन भन्दा फरक, पुनर्जन्म अनुसन्धान (Reincarnation Research) ले स्वतःस्फूर्त रूपमा पूर्वजन्मको स्मरण भएका बालबालिकाहरूको अध्ययन गर्छ, जसलाई सम्मोहनको आवश्यकता पर्दैन। यस क्षेत्रका प्रमुख शोधकर्ता डा. इयान स्टीवेन्सन (Dr. Ian Stevenson) र डा. जिम टकर (Dr. Jim Tucker) हुन्। उनीहरूले नेपाल लगायत विश्वभरका केसहरू संकलन गरेका छन्। यी बालकहरूले आफू अघिल्लो जन्ममा कुन ठाउँमा बस्थे, कसको घरमा हुन्थे, कसरी मरे, र त्यस जीवनसँग सम्बन्धित विशिष्ट विवरणहरू दिन्छन्। शोधकर्ताहरूले यी दावीहरूको सत्यता जाँच गर्न स्थानीय अनुसन्धान गर्छन् र दावी गरिएको पूर्वजन्मको परिवारसँग मिलान गर्छन्। यस प्रकारको अनुसन्धानले वैज्ञानिक समुदायमा पनि केही मात्रामा गम्भीर चर्चा आकर्षण गरेको छ, तर यसलाई निर्णायक प्रमाणको रूपमा स्वीकार गरिएको छैन।

नेपालमा अभ्यास

नेपालमा पूर्वजन्म प्रतिगमनको अवधारणा सधैंदेखि नै आध्यात्मिक र सांस्कृतिक विश्वासहरूसँग गाँसिएको छ। हिन्दू र बौद्ध दर्शनमा पुनर्जन्म र कर्म को अवधारणा गहिरो रूपमा रहेकोले, पूर्वजन्ममा विश्वास गर्नेहरूको संख्या धेरै छ। तसर्थ, पश्चिमा संसारमा भएजस्तो यस विषयमा मौलिक अविश्वास नेपालमा कम देखिन्छ।

नेपालमा प्रतिगमन सम्मोहनको अभ्यास गर्ने केही चिकित्सक र व्यक्तिहरू छन्। काठमाडौं उपत्यकामा केही आध्यात्मिक केन्द्रहरू र योगा स्टुडियोहरू ले पूर्वजन्म प्रतिगमन सेवा प्रदान गर्छन्। यस्तो सेवा प्रदान गर्नेहरूमा केही प्रशिक्षित सम्मोहन चिकित्सकहरू, योग शिक्षकहरू, र आध्यात्मिक गुरुहरू पर्छन्। तर, यो अभ्यास व्यवस्थित र विनियमित छैन। नेपाली भाषामा पनि ब्रायन वेइस, माइकल न्यूटन, र डोलोरे