Нойрсүлжээ

Нойрсүлжээ (Англи: Hypnosis) нь анхаарлыг төвлөрүүлсэн, уян хатан байдал нэмэгдсэн, дандаа төсөөлөл ихтэй төлөвийг хэлнэ. Энэ нь мэргэжлийн нойрсүлжээч эсвэл сургагчийн удирдамжаар хүний ухамсар, мэдрэмжид нөлөөлж, зан үйл, сэтгэл зүйн өөрчлөлт хийх боломжийг олгодог арга зүйн хэрэгсэл юм. Нойрсүлжээ нь унтсан төлөв биш, харин өөрчлөгдсөн ухамсрын төлөв бөгөөд үүнд орсон хүн гадны санаачилгад илүү нээлттэй, хариу үйлдэл үзүүлэх чадвартай болдог.

Тодорхойлолт

Нойрсүлжээ гэдэг нь ихэвчлэн нойрсүлжээчийн удирдлага дор бие махбодийн тайвшрал, анхаарлын төвлөрөл, өөрчлөгдсөн мэдрэмжүүдийг бий болгодог сэтгэцийн төлөв, харилцан үйл явцыг хэлнэ. Энэ төлөвийг ихэвчлэн нойрсүлжээний транс гэж нэрлэдэг. Энэ үед хүний ухамсар ердийн бодол санаанаас түр зайлсхийж, дотны нөөц боломжууд, санаагүй ой санамж руу шууд хандах боломж нээгддэг. Нойрсүлжээ нь танин мэдэхүйн хүчин чармайлт багасч, шүүмжлэлтэй бодол суларч, өөрчлөлт хийхэд хялбар болдог онцлогтой. Гэхдээ энэ нь хүнийг бүрэн эрхээ алдаж, бусдын үгэнд бүрэн захирагдах төлөв биш юм. Нойрсүлжээнд орсон хүн өөрийн үнэт зүйлс, ёс суртахуунд нийцэхгүй аливаа зүйлийг хийхээс татгалзах чадвартай хэвээр байдаг.

Түүх

Дэлхийн түүх

Нойрсүлжээний үндэс нь эртний соёл иргэншлийн шашны ёс, эмнэлгийн үйл ажиллагаанд оршдог. Гэхдээ орчин үеийн нойрсүлжээний суурь нь 18-р зуунд Австрийн эмч Франц Антон Месмер-ийн "месмеризм" буюу "анималын соронзон" онолыг дэвшүүлснээр тавигдсан. 19-р зуунд Английн эмч Жеймс Брэйд энэ үзэгдлийг "нейро-нойрсүлжээ" гэж нэрлэж, "нойрсүлжээ" гэдэг нэр томьёог анхны удаа хэрэглэсэн. 20-р зуунд энэ салбар Милтон Эриксон-ын нэртэй салшгүй холбоотой бөгөөд тэрээр шууд удирдлагагүй, таамаглалт хэлбэрийг ашигласан арга барилыг боловсруулж, орчин үеийн эриксоны нойрсүлжээний суурийг тавьсан. Өнөөдөр нойрсүлжээ нь сэтгэл судлал, эмнэлгийн салбарт өргөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн арга хэрэгсэл болсон.

Монгол дахь түүх

Монголд нойрсүлжээний үйл ажиллагаа нь орчин үеийн эмнэлгийн арга хэлбэрээр харьцангуй сүүлийн үед нэвтэрсэн ч, өөрчлөгдсөн ухамсрын төлөвийг ашиглах уламжлал нь гүн үндэстэй. Бөө мөргөл, зан үйлийн үед шашин шүтэгчид тодорхой аялгуу, дуу хоолой, давтагдах үгс, төвлөрөлөөр өөрсдийн мэдрэмж, ухамсрын төлөвийг өөрчилдөг байсан нь нойрсүлжээний шинж тэмдгүүдтэй төстэй. Монгол ардын анагаах ухаанд бас өвчтний анхаарлыг төвлөрүүлж, өвдөлт намдахад чиглэсэн арга барилууд байдаг. Орчин үеийн мэргэжлийн нойрсүлжээний арга зүй 1990-ээд оны сүүлч, 2000-ээд оны эхэн үед олон улсын сургалт, семинараар дамжин Монголд танигдсан. Анхны албан ёсны сургалтуудыг Орос, Герман зэрэг улсын мэргэжлийн нойрсүлжээчид ирж явуулж, монгол эмч, сэтгэл зүйчдэд үндсэн мэдлэг олгосон.

Төрөл

Нойрсүлжээг зорилго, арга барилаар нь хэд хэдэн ангилалд хуваадаг.

Сонгодог нойрсүлжээ: Энэ нь шууд удирдлага, команд өгөх хэлбэр юм. Нойрсүлжээч тодорхой, шууд зааварчилгаа өгч, үр дүнд хүргэдэг. Жишээлбэл, "Таны гар улам хүндсэж, дэлбэгэрхэж байна" гэх мэт.
Эриксоны нойрсүлжээ: Милтон Эриксоны боловсруулсан энэ арга нь шууд бус, түүх ярих, зүйрлэл хэрэглэх, таамаглалт хэлбэрийг ашигладаг. Үүгээр дамжуулан өвчтөний дотны нөөцийг идэвхжүүлж, өөрчлөлтийг бий болгохыг зорьдог.
НЛП (Нейро Лингвистик Программчлал): Энэ нь нойрсүлжээний зарим арга барилыг ашигладаг ч, тусдаа харилцааны загвар, техникүүдийн цогц юм. Үүний зорилго нь хүний сэтгэлгээ, зан үйлийн хэвшмэл загварыг өөрчлөхөд оршино.
Өөрийн нойрсүлжээ (Автонойрсүлжээ): Хүн өөрөө өөртөө зааварчилгаа өгч, тайвшрах, өвдөлт намдаах, төвлөрөх зэрэг зорилгодоо хүрэхэд ашигладаг арга. Энэ нь ихэвчлэн бие махбодийг тайвшруулах, сэтгэл санаа тогтоох дасгалуудаас бүрддэг.
Регрессийн нойрсүлжээ: Энэ нь тухайн хүнийг өнгөрсөн цаг хугацаанд, ихэвчлэн бага нас руугаа буцааж, тэр үеийн дурсамж, сэтгэл хөдлөлийг дахин мэдрэхэд туслах арга юм. Энэ нь одоогийн асуудлын гарал үүслийг олж илрүүлэх, шийдвэрлэхэд чиглэгддэг. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Регрессийн нойрсүлжээ өгүүллээс уншина уу.

Шинжлэх ухааны судалгаа

Олон улсын хэмжээнд нойрсүлжээ нь сэтгэл судлал, нейробиологийн судалгааны чухал сэдэв болсоор байна. Томографи (PET, fMRI) зэрэг орчин үеийн төхөөрөмжөөр хийсэн судалгаануудаар нойрсүлжээний үед тархины үйл ажиллагаа өөрчлөгддөг болохыг тогтоосон. Тухайлбал, урд тархины хэсэг болох өмнөд cingulate cortex идэвхгүй болж, ухамсрын хяналт сулардаг бол тархины ард байрлах precuneus, parietal lobe-ийн идэвхжил нэмэгддэг нь анхаарлын төвлөрөл, бие махбодоос салангид байдлыг илтгэдэг. Нойрсүлжээ нь өвдөлт намдаах, ялангуяа мэс заслын үеэр анальгетик эмний хэрэглээг бууруулахад үр дүнтэй гэдгийг олон судалгаа баталсан. Мөн энэ нь сэтгэцийн эмгэгүүд болох сэтгэл гутрал, түгшүүр, донтолт, Фоби зэрэгт үр дүнтэй нөлөө үзүүлдэг. Гэхдээ нойрсүлжээнд орж чадах байдал (hypnotizability) нь хүн бүрт адилгүй, генетик, гарал үүсэлтэй холбоотой хувь хүний ялгаатай байдаг нь судалгаагаар тогтоогдсон.

Монгол улсад нойрсүлжээний шинжлэх ухааны судалгаа харьцангуй шинэ салбар юм. Их, дээд сургуулийн Сэтгэл судлалын тэнхим, Эм судлалын сургуулиуд энэ чиглэлээр төсөл хэрэгжүүлж, ном зохиол хэвлүүлж эхэлсэн. Тухайлбал, Улаанбаатар хотын их эмнэлэгт өвдөлт намдаах тусгай газар нойрсүлжээний аргыг туршиж үзэх судалгаа явуулж байна. Монголын Эрүүл Мэндийн Их Сургууль, Шинжлэх Ухааны Академийн Сэтгэл судлалын хүрээлэн зэрэг байгууллагууд энэ чиглэлээр анхаарлаа хандуулж байна.

Хэрэглээ

Нойрсүлжээ нь эмнэлэг, сэтгэл зүй, хувийн хөгжил зэрэг олон салбарт өргөн хэрэглэгддэг.

Эмнэлгийн нойрсүлжээ: Өвдөлт намдаах, сэтгэцийн стрессийг бууруулах, сэрүүн мэс заслын үеэр тайвшруулах, долоовор, хоолны дэглэмийн асуудал, унтрах эмгэг зэрэгт ашигладаг.
Сэтгэл зүйн эмчилгээ: Сэтгэл гутрал, түгшүүр, фоби, стресс, донтолт (тамхи, архи) зэрэгт үр дүнтэй. Ялангуяа Регрессийн нойрсүлжээ нь гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлийн шархыг эдгээхэд туслах боломжтой.
Спорт, гүйцэтгэл: Тамирчид тэмцээний өмнөх түгшүүрийг даван туулах, төвлөрөл, итгэл үнэмшилээ нэмэгдүүлэх, сэтгэцийн бэлтгэл хийхэд ашигладаг.
Боловсрол, сургалт: Анхаарал төвлөрүүлэх, ой санамжийг сайжруулах, сурах явцыг хөнгөвчлөх зорилгоор хэрэглэгдэж байна.
Хувийн хөгжил: Өөртөө итгэх итгэл, зорилго тодорхойлох, муу зуршилаас салах, стресс менежмент хийхэд тусалдаг.

Монголд нойрсүлжээний үйлчилгээг голчлон хувийн практик эмч, сэтгэл зүйчид үзүүлдэг. Зарим эмнэлэг, эрүүл мэндийн төвүүд өвдөлт намдаах, сэтгэл гутралын эмчилгээний хэсэгт энэ аргыг нэвтрүүлж эхэлсэн.

Монгол улсад эрх зүйн байдал

Монгол улсад нойрсүлжээний үйл ажиллагааг зохицуулдаг тусгай хууль эрх зүйн акт одоогоор байхгүй. Гэхдээ энэ нь эмнэлгийн болон сэтгэл зүйн мэргэ