Hypnusis

Hypnusis (kastilla simipi: hipnosis) nisqaqa huk ch'uyanchasqa kawsaypi tarikuy, chaypi runaqa kikinkunata mana ch'iqninchaspa, paykunap munayninkunata, yuyayninkunata, yachayninkunata, rikch'ayninkunata allinta ch'uyanchayta atinku. Chay tarikuyqa huk hipnotista nisqa runap yanapasqanpi, chay runaqa sugestión nisqa rimaykunawan llamk'aspa, ch'uyanchasqa kayman astawan pusamun. Kaypiqa mana puñuy hinachu, aswanpas huk allin kaq, ch'uyanchasqa kuska rikch'aymi.

Suti ch'uyanchanapaq

Hypnusis nisqaqa grigu simimanta hamun: hypnos (puñuy) nisqamanta. Mana puñuypaqpas, chay sutitaqa Franz Anton Mesmer nisqa runap qallariyninpi churasqanku, payqa mesmerismo nisqamanta yachaqarqan. Kay simiqa Perupi kastilla simipi hipnosis nisqa hinam, qhichwa simipipas hypnusis nispalla riqsichkasqa.

Wiñay kawsay

Tukuy pachapi

Hypnusispas yachayninpas ñawpaq pachamanta karqan, Egipto, Grecia, India llaqtakunapi hamut'asqa runakunaq yachasqankunapi. 18 kaq pachakwatapi, Franz Anton Mesmer nisqa austriaku runaqa hayñi q'uychu (magnetismo animal) nisqamanta yacharqan, chayqa mana yuraq q'illaypas, aswanpas runap kawsayninpi kaq llik'am. James Braid nisqa inlis runaqa 1843 watapi neuro-hipnología nisqa sutita churarqan, kaytaq kunan pachapi hipnosis nisqaman t'ikrarqan. Sigmund Freudpas, paypa psicoanálisis nisqan qallariyninpi, hypnusista llamk'achirqan.

Perupi

Perupi, hypnusisqa mana musuqchu. Hampiq (curandero) nisqa, paqo nisqa runakunaqa ñawpa pachamanta kay pacha nisqapi tarikunata, hampeqkunata, hanak pachamanta yuyaykunata llamk'achirqanku, chaykunaqa kunan pachapi hypnusis nisqawanmi rikch'akun. Ch'uyanchasqa kayman chayamuqpaq, coca mama mulli, san pedro nisqa hallp'ayuq, takikuna, tamborkuna llamk'achisqa karqan. Kay yachayqa inkakunap pachanmantapas hamun, chaypi Willaq Umu nisqa yachaq runakunaqa ch'uyanchasqa kaypi hamut'asqa karqanku.

20 kaq pachakwatapi, kay yachayqa llaqtakunaman chayarqan, hampi wasikunapi (hospitales) llamk'achisqa qallarispa. Lima llaqtapi, Universidad Nacional Mayor de San Marcos nisqapi, psikologokunaq hypnusismanta yachaynin qallarirqan. 1970 watakunapi, Dr. Maxime Chiri León nisqa runaqa hipnopsicoanálisis nisqa sutichasqa huk yanapayta kamarirqan, kayqa runap sasachakuykunata hampinapaqmi.

Kaqkuna

Hypnusisqa huklla mana kanchu, achka rikch'ayniyuqmi:

Hampi hypnusis (Hipnosis clínica): Kayqa hampikamayuqkunap, psikologokunap llamk'achisqanmi, nanaykunata, llakikunata, manchaykunata, cigarrillo mast'ayta saqinapaq. Hampi wasikunapi, hampikamayuq wasikunapipas rikukun.
Yachay hypnusis (Hipnosis ericksoniana): Milton H. Erickson nisqa runap kamarisqan, kaypiqa rimayqa indirectam, willakuykunawan, metaphorakunawanmi. Perupi achka hampikamayuqkuna kayta llamk'achinku.
Kikin hypnusis (Autohipnosis): Runaqa kikinkunata hypnusis kayman churarinku, manchaykunata ch'inchachinapaq, yachayta kallpachanapaq, llamk'ayta allichanapaq.
Rikch'ay hypnusis (Hipnosis de espectáculo): Kaytaqa televisiónpi, hatun llaqtakunapi rikuchinku, chaypi runakunata mana yuyarisqankuta ruwachinku. Kayqa mana hampinapaqchu, aswanpas pukllanapaqmi. Kaymantaqa allinta yachay tiyan.
Hypnusis Qhipaman Kutiriy (Hipnosis regresiva): Kaypi runaqa ñawpaq kawsayninkunaman kutirinku, chaypi sasachakuykuna tarisqankuta yuyarichispa kunan pachapi hampinankupaq. Kayqa kontroverso nisqayuqmi, huk yachayniyuq runakunaqa manam iñinkuchu.

Yupay yachay (Investigación científica)

Yupay yachaywan riqsichisqa, hypnusisqa mana imaginaciónllachu, aswanpas runap sirk'umpi (cerebro) ch'uyanchasqa kaypi hukllachakun. Neuroimagen nisqawan rikuspa, sirk'umpi huk ch'uyanchasqa área (corteza cingulada anterior) llamk'achisqa kan, huk área (corteza prefrontal)pas pisiyachisqa. Chaymi runaqa suggestiónkunata mana puntachaspa chaskinku.

Perupi, Universidad Peruana Cayetano Heredia nisqapi, Universidad San Martín de Porres nisqapipas kaymanta yupay yachay ruwakun. Hampi wasikunapi, kaykunapaq llamk'achisqa kan: nanay mana opioyokuna (analgesia hipnótica), kansir unquqkuna nanay ch'inchachinapaq, q'umir qucha (ansiedad) unquqkunapaq.

Llamk'achiykuna

Perupi, hypnusisqa achka llamk'achiykunapi tarikun:

Hampinapaq: Psikologokuna nanay yuyay (depresión), manchaykuna (fobias), wañuy manchay (estrés postraumático), cigarrillo mast'ay saqinapaq llamk'achinku. Hampi wasikunapi, q'umir qucha (ansiedad) unquqkunata hampinapaqpas.
Yachanapaq: Yachay wasikunapi, yachaqekunaqa hypnusista llamk'achispa yachayta kallpachanku, mana manchakuspa yachanankupaq.
Kamachinapaq: Qullqi kamayuqkuna (empresarios) llamk'ayninkupi atiyninkuta wiñachinankupaq, manchayta ch'inchachinankupaq hatun rimanakuykunapi.
Justiciapi: Huk suyukunapi, justicia kamayuqkuna testigokunata hypnusispi churarinku, ñawpaq pachapi rikusqankuta aswan allinta yuyarichinankupaq. Kayqa Peru justiciapi mana riqsichisqachu, sut'ichasqa kanan tiyan.
Deportepi: Sport kaypi llamk'aqkuna kikin hypnusista llamk'achinku, kallpankuta wiñachinankupaq, pukllaypi allin yuyay (concentración) kanankupaq.

Peru suyupi kamachiy kaynin

Perupi, hypnusisqa mana huk leywan sut'ichasqachu. Hukllachasqa kamachiykuna (regulaciones) kan:

Hampi hypnusis nisqataqa Colegio Médico del Perú nisqap kamachisqan hinalla hampikamayuqkunallam, Colegio de Psicólogos del Perú nisqap kamachisqan hinalla psikologokunallam ruwanku. Mana huk yachayniyuq runakunaqa manam hampinkuchu, chayqa estafa nisqa huchamanmi yaykunman.
Rikch'ay hypnusis (espectáculo) nisqaqa mana kamachisqachu, ichaqa runakunap chanin kayninta, yuyayninta mana allinta ruwaspa huchaman yaykunman.
Hypnusis Qhipaman Kutiriy nisqaqa achka kontroverso nisqayuq, chayrayku allin hampikamayuqkunap, psikologokunap llamk'achisqan kanan tiyan, mana yachayniyuq runakunapchu.

Runaq hayñinkuna (derechos) nisqakunata amachanapaq, hypnusista ch'uyanchasqa runaqa munasqan rimaykunallata ruwananku tiyan, mana munasqanta manam. Hampikamayuqkunaqa willakuy (consentimiento informado) nisqata quyananku tiyan.

Kawsay saphi yuyay (Actitudes culturales)

Perupi, runakunaqa hypnusismanta hukniraq yuyayniyuqmi. Huk runakunaqa, lliwmanta aswan runa simi rimaq runakuna, kayta paqokunap, altomisayuqkunap yachayninkunawanmi tupachinku, chayrayku manchakusqalla kanchu. Huk runakunataq, lliwmanta aswan evangelio iñiyyuq runakuna, kaytaqa mana allin espíritukunamanta ninku, chayrayku ama ruwayta munananku.

Llaqtakunapi (Lima, Arequipa, Cusco), hypnusisqa aswan riqsisqam, achka hampikamayuq wasikunapi tarikun. Ichaqa huk runakunaqa televisiónpi rikusqanku rikch'ay hypnusis nisqallamantam yachanku, chayrayku mana iñisqalla kanchu, manchakusqapas.

Peru suyupi riqsisqa llamk'aqkuna

Dr. Maxime Chiri León: Payqa Peru suyupi hampinapaq hypnusispap qallariqninmi, hipnopsicoanálisis nisqata kamarirqan. Achka qillqasqakunayuq, Lima llaqtapi hatun yachaq.
Dr. Jesús M. Gago Fernández: Psiquiatra nisqa, hypnusismanta achka qillqasqakunayuq, Perúpi tukuy hampi wasikunapi yachachiq.
Colegio de Psicólogos del Perú - Consejo Directivo Nacional: Kay kamachikuqkunapaq, hypnusis yachayta Peru suyupi psikologokunaman ch'eqachin, normas nisqakunata kamachin.
Sociedad Peruana de Hipnosis Clínica y Experimental (SPHCE): Kay tantanakuymi hampikamayuqkuna, psikologokuna, odontólogokunata huñun, simposios nisqakunata, cursos nisqakunata ruwan.
Hampiqkuna, Paqokuna: Mana yupay yachaywan riqsisqachu, ichaqa Andes urqukunapi llaqtakunapi, kaykunap yachayninkuqa hypnusispawanmi tupachakun, ch'uyanchasqa kaypi hampinanku.

Hukkunata qhaway